Ahsenel hadis, sözün en güzeli nedir?

Kuran muhatabından dinamik, sorgulayan ve analitik bir düşünce yapısı talep eder. İslam düşünce geleneğinde zaman zaman göz ardı edilen bu gerçek Zümer 18, Zümer 23 ve Enfal 22. ayetlerin çapraz okumasıyla sarsılmaz bir sütun gibi karşımıza çıkacaktır. Bu üç ayet söz, akıl ve vahiy üçgeninde müthiş bir bilgi süzgeci inşa eder ve inanan insanın her türlü anlatı, rivayet veya öğreti karşısında nasıl bir zihinsel duruş sergilemesi gerektiğini net sınırlarla çizer.

Dinle, ayıkla ve en iyisine uy prensibi Kuran'da övülen ve ulul elbab yani işin kabuğunu delip ince işçilikle özü görüp kavrayanlar olarak tanımladığı ideal düşünen insan modelinin ilk vasfı bilgiye açık olmasıdır.

Zümer 18. ayet sözü dinlerler, onun en güzeline uyarlar derken körü körüne bir itaate veya dogmatik bir reddiyeye davet etmez, seçici ve eleştirel aklı merkeze yerleştirir. Burada birbirini takip eden iki aşamalı bir süreç işler. Önce söz dikkatle dinlenir, ardından duyulanlar aklın terazisinde tartılarak en güzel olana tabi olunur. Bu durum her duyulan cümlenin, her nakledilen hadisin otomatik olarak kabul edilmeyeceğini inanan insanın duyduklarını ayıklamakla mükellef aktif bir akla sahip olması gerektiğini gösterir. İkinci incelik ise duyulan söz ne olursa olsun 'sözün en güzeli'ne uymaktır.

Peki en güzel söz'ün merkezi kriteri nedir? Duyulan sayısız söz, görüş, yorum veya anlatı arasından en güzel olanı nasıl tespit edeceğiz? Güzellik çok fazla ucu açık değil mi? Bizi mutlak doğruya götürecek referans noktamız ne olacak? İşte bu kritik sorunun cevabı Zümer suresi 23. ayet verilir:

Allah hadisin en güzelini ikişerli müteşabih bir kitap olarak indirdi. Ondan, Rablerine huşu duyanların derileri* ürperir. Sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine doğru yumuşar. Bu, Allah'ın hidayeti/rehberliğidir ki onunla dilediğini hidayete yöneltir. Allah kimi sapıklığında bırakırsa artık ona bir yol gösteren olmaz.
Zümer 23

Allah hadisin en güzelini indirdiğini söyler. Bu ayet Zümer 18'deki sözün en güzeline uyma ilkesinin mutlak merkezini ve sarsılmaz kriterini belirler. Hadisin, anlatının ve sözün en güzeli hiçbir insan sözü, mezhep içtihadı, tarikat öğretisi veya tarihsel rivayet olamaz, doğrudan doğruya Allah'ın indirdiği vahiydir.

Kuran kendisini birbiriyle uyumlu, iç içe açılan ve çift yönlü anlam ve teyitlerle ilerleyen bir sistem olarak tanımlar. Dolayısıyla Kuran dışı hiçbir nakil, yorum veya metin ahsen'ul hadis olan vahiy ile aynı düzlemde bağlayıcılık seviyesine çıkarılamaz. Diğer tüm sözler tarih, tecrübe, ibret, yorum veya sosyolojik bir değer taşıyabilir ancak dini hüküm ve mutlak hakikat iddiasıyla Kuran dışında ortaya atılan hiçbir sözün peşinden gidilemez.

Bu seçici aklı ve Kuran'ı merkeze alan bilgi süzgecini devre dışı bırakanların durumu ise Enfal suresi 22. ayette çarpıcı bir dille özetlenir:

Allah katında debelenen canlıların en şerlisi** aklını kullanmayan sağırlar ve dilsizlerdir.
Enfal 22

Kuran'ın burada bahsettiği sağırlık ve dilsizlik tabi ki fizyolojik bir kusur olarak konumlanmıyor. Burada kastedilen sağır ve dilsizler hakikati duymaya kendini kapatmış, duyduğu doğruyu dile getirmekten kaçınmış ve en önemlisi akli bağlantı kurma yeteneğini felç etmiş zihinsel bir tutulma hali yaşayan kişilerdir.

Ayetin sonundaki aklını kullanmayanlar vurgusu sorunun temelinin bilgi eksikliği olmadığını, mevcut aklın kasten işlevsiz bırakılmasının ana problem olduğunu gösterir. Bir kişi sözü dinlemiyor, dinlediğini tartmıyor, tarttığını sözün en güzeli olan Kuran'a götürmüyor ve başkalarının sözlerini vahyin üstünde tutarak din diye taşıyorsa Enfal 22'nin işaret ettiği zihinsel kapanma tipine dönüşür.

Bu çapraz olarak okuduğumuz 3 ayetin ortaya koyduğu sistem müminin temel görevini aslında somutlaştırıyor. Mümin önüne konan her söze din etiketi taşısa dahi teslim olmamalıdır. Her sözü Kuran'ın ışığında inceleyen ve yalnızca ahsen'ul hadis olan vahye tabi olan kişi mümindir. Bir rivayet, bir tasavvufi anlatı, bir tarihsel yorum veya bir alim sözü Kuran'ın sözlerinin yanı sıra kutsal olarak kabul edilemez. Eğer herhangi bir söz Kuran'ın önüne geçiyor, onun evrensel mesajını gölgeliyor veya ona rağmen bir hüküm dayatıyorsa o noktada sözün en güzeline uyma prensibi iptal edilmiş ve sözlerin karmaşasına uyulmuş demektir.

Öyleyse üç ayetin ortak prensibini ortaya dökelim:

Sözü dinleyen akıl sahibi en güzel söze uyar, en güzel söz Allah'ın indirdiği Kuran'dır, Kuran dururken başka sözleri dinin merkezine alan kişi ise işitiyor görünse de hakikate karşı sağırlaşmıştır, körleşmiştir.

Kuran ile aydınlanmamız dileği ile.

* Zümer 23'te geçen deri olarak çevrilen CLD kökünün semantiğine ineceğiz.
** Enfal 22'de geçen kötülük ve şer olarak çevrilen ŞRR kökünün temeline ineceğiz.