Bir Kuran çevirisi ya da meali nasıl kalite kontrolüne tabi tutulabilir?

Bir Kuran çevirisi ya da meali nasıl kalite kontrolüne tabi tutulabilir?

Günümüz Türkiye'sinde Kuran çevirileri ve meallerinin kaynak metinden oldukça uzakta ve hatalı olduğunu görmekteyiz. Bir Kuran mealini filolojik köken, kavramsal tutarlılık ve evrensel mantık ilkelerine göre röntgenleyen çok katmanlı bir doğrulama süzgecinden geçirebiliriz. Bu süreçte çevirmenin tarihsel önyargılarını ve metne eklediği şahsi yorumlarını tespit etmek için belirli turnusol ayetleri ve dilbilimsel kriterleri de dikkate alabiliriz. Amacımız yüzyıllardır metnin üzerine çökmüş geleneksel tortuları temizleyerek vahyin saf, akla hitap eden ve kendi içinde çelişmeyen anlam tutarlılığına ulaşıp ulaşılmadığını bilimsel bir karne ile belgelemektir.

10 kriterlik bir kalite kontrol listesi oluşturdum. Okuduğumuz Kuran çevirilerine bu kriterleri uygulayıp puanlayabiliriz. Her birinin başlığına Türkçede kolaylıkla anlayabileceğimiz başlığı ile birlikte terimsel anlamını da ekliyorum.

1. Tarihsel anlam bükülmesi
Semantik anakronizm

Ne demek? Kelimeye köken manasının değil de yüzyıllar sonra uydurulan anlamının yüklenmesi.
Nasıl kontrol edeceğiz? Yazar kelimenin kök anlamına yani etimolojisine sadık kalmış mı yoksa sonraki yüzyılların mezhep ve fıkıh terimleri ile yaratılmış Kuran-dışı kavramları mı kullanmış?

2. Parantezli yorum müdahalesi
Tefsiri enterpolasyon

Ne demek? Çevirmenin kendi fikrini parantez içine yazarak ayetin anlamını bükmesi.
Nasıl kontrol edeceğiz? Ayet parantezler olmadan okuduğunda anlam özgürleşiyor mu veya anlamsız mı kalıyor? Metin parantez çöplüğüne dönüşmüş mü yoksa Allah'ın sözü yalın bırakılmış mı?

3. Kavram ayrışımı ve netlik sorunu
Terminolojik tutarlılık

Ne demek? Farklı statü ve görevlerin birbirine karıştırılması. Nebi-Resul gibi veya Sadaka-İnfak gibi veya Kafir-Münkir gibi.
Nasıl kontrol edeceğiz? Meal veya çeviri kavramların her birine kendine özgü dilimizdeki bir kelimeyi atamış mı yoksa çevirmen birbirine benzer olduğunu düşündüğü kavramlar için aynı karşılık kelimeleri mi kullanmış?

4. Bağlam ve akış uyumu sorunu
Bağlamsal bütünlük

Ne demek? Ayetin anlamsal olarak cımbızlanarak öncesi ve sonrasındaki konudan koparılması.
Nasıl kontrol edeceğiz? Ayeti okurken bir önceki ayetle sebep-sonuç ilişkisi kurulabiliyor mu? Yoksa ayetler birbirinden kopuk sloganlar gibi mi duruyor?

5. Anlam sabiti
Semantik değişmezlik

Ne demek? Bir kelimenin kök manasının, kitabın başından sonuna kadar değişmez bir sabite olarak kabul edilmesi, kelimenin bağlama göre nüans kazansa bile, çekirdek anlamının ve yapısının keyfi olarak değiştirilmemesi.
Nasıl kontrol edeceğiz? Meal aynı kökten gelen kelimelere Salat, Veli, Darabe gibi kavramlara işine gelen ayette bir anlam, işine gelmeyen ayette bambaşka bir anlam mı yüklüyor, yoksa kelimenin kök manasını her ayette tutarlı bir matematiksel disiplinle koruyor mu?

6. Kip ve zaman doğruluğu kayması
Gramatikal modalite

Ne demek? Durum tespiti yapan bazı betimleyici cümleleri zorla emir cümlesine yani buyurganlığa çevirmek.
Nasıl kontrol edeceğiz? Yazar Böyle yaparlar veya Şöyledir şeklindeki tespit cümlelerini keyfi olarak Böyle yapın veya Şöyle olun şeklinde emre dönüştürmüş mü?

7. Deyim ve mecaz uyumumun yok edilmesi
Metaforik aktarım

Ne demek? Deyimleri kelimesi kelimesine çevirip anlamsızlaştırmak. Arap dilinde kullanılan deyimlere hakim olmamak.
Nasıl kontrol edeceğiz? Arapça deyimler mesela elini boynuna bağlamak deyimi Türkçedeki mantıklı karşılıklarıyla mesela Cimrilik etmek olarak mı anlam verilmiş yoksa motamot çevrilip komik bir çeviriye mi dönüşmüş?

8. Zamir ve özne dürüstlüğüne riayet etmemek
Zamir yönetimi

Ne demek? Kuran'ın "O" diyerek açık bıraktığı yere, parantez içinde isim (Muhammed, Cebrail, Habibullah vb.) yazmak.
Nasıl kontrol edeceğiz? Meal, "O" yani Hu zamirini olduğu gibi bırakıp yorumu okuyucuya mı bırakıyor, yoksa "Burada kastedilen şudur" diyerek anlamı kendi sınırlı fikri ile mi kısıtlıyor?

9. Edebi uslup ve vurgu zayıflaması
Belağat incelikleri

Ne demek? Metnin edebi gücünü, vurgusunu ve ritmini yok edip kuru bir metne çevirmek.
Nasıl kontrol edeceğiz? Okurken metnin edebi gücünü, uyarının şiddetini veya müjdenin coşkusunu hissediyor muyuz? Yoksa zayıf bir Türkçe ile etkisiz bir anlatıma dönüşüp ruhsuz mu kalmış?

10. Kuran içi sistem uyumu
İç tutarlılık

Ne demek? Bir kelimeyi A suresinde başka, B suresinde başka manaya gelecek şekilde çevirmek.
Nasıl kontrol edeceğiz? Meal kendi içinde tutarlı mı? Bakara suresinde A dediğine, Nisa suresinde B mi diyor ve bu durum bir kavram karmaşasına mı yol açıyor?

Bu 10 maddelik filolojik biyopsiyi uyguladığımızda artık edilgen bir okuyucu olmaktan çıkıp elimizdeki metni sorgulayabilen aktif birer hakikat denetçisi'ne dönüşeceğiz. Bu süzgeç ile metnin üzerine yüzyıllardır yığılmış olan tarihsel tortuyu, mezhepsel parazitleri ve çevirmenlerin şahsi yorumlarını ayıkladığımızda geriye çelişkilerden arınmış, insan fıtratıyla ve evrensel mantıkla örtüşen saf ve hanif bir öz kalacaktır. Böylece Kuran anlaşılması imkansız, sadece ritüel amaçlı okunan kapalı bir kutu olmaktan çıkarak hayatımızın tam ortasında konuşan, aklı muhatap alan ve anlam tutarlılığı korunmuş yaşayan bir kılavuz olarak yeniden inşa edilecektir.

Mücrimler hoşlanmasalar da, Allah kelimeleriyle gerçeği ortaya çıkaracaktır.
Yunus 82