Kamusal düzelticilik nedir, ne değildir?

Geleneksel ve yüzeysel din anlayışı salih amel kavramını bireysel 'nafile' ritüellerin tekrarı olarak anlatır. Toplumda da salih amel yalnızca gece kalkıp boncuk çekmek, uzun 'namazlar kılmak' veya bireysel vicdanı rahatlatan hatimler indirmek olarak algılanmaktadır.

Kuran'da salih amel doğrudan bozulmuş olanı düzeltmek, tahrifatı gidermek, kaosu nizama sokmak ve kaynağını kurutarak onu ıslah etmek anlamına gelir. Salih amel etken, yapıcı ve bozulan dengeyi inşa edici aktif müdahaledir.

Bireysel çabalar toplumsal adaleti ve düzeni sağlamada tek başına yetersiz kaldığından Kuran'ın vadettiği en büyük ve en nüfuzlu ıslah görevi kamu yönetimi birimlerine ve devlet mekanizmalarına düşer. Kamusal otorite düzenleyici yasaları ve mali yaptırımları ile toplumsal bozulmayı engellemek ve ıslah edici işleri kurumsallaştırmakla yükümlüdür.

Bir sorunu inceleyelim ve bu sorun bir kafe-bar işletmesinin hem bina içine hem de sokağa yayılan desibeli yüksek ve rahatsız edici müzik yayını olsun.

Türkiye'de mekanizma şöyle işler: Denetim yoktur. Vatandaş rahatsız olduğunda belediyeye şikayet eder, zabıta gelir, desibel ölçümü yapar ve idari para cezası keser. Ceza işletmenin 2 masasından çıkaracağı maliyet kadar semboliktir. İşletme cezayı öder ancak ses sisteminde veya yalıtımında teknik değişiklik yapması konusunda baskı sistemi yürütülmez. Ertesi gün kaldığı yerden devam eder.

Belediye vatandaşın mağduriyetinden gelir elde eder. Gürültü devam ederse mağdur olan vatandaş tekrar şikayet etmek zorundadır. İdare bozukluğun devam etmesinden dönemsel gelir sağlarken mağduriyet kalıcı hale gelir. Uygulanan bu yöntem çürümeyi yaygınlaştırır, mağduriyet üzerinden gelir elde edilir ve çözümsüzlük sürdürülür. Dünyadaki en zayıf sistem budur.

ABD'de mekanizma nasıl işliyor? Örneğin New York'ta şehre özel bir gürültü kodu protokolü bulunur. Her türlü canlı müzik ve yayın izinleri önceden yalıtım ve teknik desibel sınırlandırma şartına bağlanır. Bir işletme asla yalıtım yapmadan ve yasal desibel sınırı üzerinde yayın yapamaz.

Şikayet ve ihlal tekrarında cezalar katlanmakla kalmaz ve Eyalet Alkollü İçki Kurumu işletmenin canlı müzik iznini ve içki ruhsatını iptal eder. İşletme ceza ödeyip devam edemez, ya yalıtım yapıp kökten düzeltmek ya da ticari hayatını kaybetmek zorundadır.

Almanya'da mekanizma nasıl işliyor? Federal Emisyon Kontrol Kurumu örneğin Berlin'de kulüp ve barların ses sistemlerine mühürlü limiter yani desibel sınırlayıcı takılmasını zorunlu kılar. 22:00 sonrası ise ruhezeit yani sessizlik dönemi başlar. Önlemler en baştan alınır ve rahatsızlık oluşumu daha başlamadan önlenir.

İhlal durumunda polis müdahale eder hem ceza keser hem de gürültü kaynağını o an mühürler veya ses sistemine el koyar. Tekrarı halinde işletmeci kamu huzuruna uygun olmayan unzuverlässig ilan edilerek ruhsatı iptal edilir.

İsviçre'de mekanizma nasıl işliyor? Örneğin Bern'de işletme daha henüz ruhsat alım aşamasındayken akustik mühendislik planını sunmak zorundadır ve bu devletin onayından geçer. Yüksek sesli yayın yapacaksa o ses işletmenin dışına asla sızmamalıdır ve bunun için yüksek teknolojili ses yalıtımı zorunludur.

Bir ihlal yaşandığında yapılan tüm ölçüm, mühendislik raporu ve polis müdahale masrafları cezanın yanında bir fatura olarak ihlal edene yüklenir. İkinci ihlalde ruhsat tamamıyla iptal edilerek adli süreç başlatılır. Sistem ihlali imkansız hale getirerek sorunu kökten çözer.

Japonya'da mekanizma nasıl işliyor? Mesela Tokyo'da gürültü kontrolü Gürültü Kontrol Kanunu ile yürütülür. Ancak sistemi asıl çalıştıran unsur kanunun ötesinde köklü bir toplumsal etik kavramı olan meiwaku yani başkasına rahatsızlık vermeme ve yük olmama ilkesidir.

İhlal durumunda şikayet idareye gitmeden önce bile işletmeci mahalle sakinlerini rahatsız ettiğini anladığı anda uyarılır uyarılmaz kendi rızasıyla ses seviyesini düşürür veya yalıtım yaptırır. Toplumsal itibar kaybı son derece ağır bir cezadır.

Şikayet resmi makamlara yansırsa idari ceza kesilmeden önce resmi bir kaizen meirei yani düzelticilik emri tebliğ edilir. İşletmeye sorunu yalıtım ve desibel limiter'ı ile kökten çözmesi için süre verilir.

Bu emre uyulmaması durumunda para cezası verilmez, doğrudan hapis cezası veya süresiz kapatma uygulanır.

Japonyadaki sistem hukuk ile toplumsal ahlakın birleştiği ve ihlali doğrudan düzeltici eyleme zorlayan proaktif ve oto düzeltici bir ıslah modelidir. Dünyanın en iyi modeli budur.

Doğu ve Batı dünyasındaki bu örnekler Kuran'ın işaret ettiği ıslah edici kamu aklının nasıl işlevsel ilkeler haline geldiğini açıkça gösteriyor. Örnekleri değerlendirdiğimizde nüfusunun çoğunluğunun müslüman olduğu iddia edilen, yöneticilerinin 'cuma namazlarında' boy gösterdiği ve melodik Kuran okuduğu Türkiye'de ise kamu yönetimi bozulanı düzeltmek yerine ihlali ve usulsüzlüğü besleyen bir yapıya bürünmüş durumdadır. Dünyada ne olup bittiğiyle ilgilenmeyen, halkına duyarsız kalan, siyasi mitinglerde Kuran mushafını elinde sallayan ama asla içeriğini okumamış olan yöneticiler toplumsal çürümenin asıl nedenidir.

Türkiye'deki gürültü yönetiminin çürümüşlüğü düzelticiliğin ne olmadığının bire bir örneğidir.

Ülkemizde kural ihlalleri, gürültü, çevre kirliliği, sahil işgalleri, orman katliamı ve yapısal tahrifatlar caydırıcı yaptırımlarla kökten çözülmek yerine sembolik cezalar, denetimsizlik ve sürekli çıkarılan aflarla adeta teşvik edilmektedir. Kuran'ın salih amel dediği düzeltici ve ıslah edici irade kamuda tecelli etmediği için şekilci 'ibadetlerle' vicdanını rahatlatan ancak toplumsal yaşamda kaosa göz yuman, çürümeyi kanıksamış bir toplum yapısı ortaya çıkmaktadır. Gerçek bir toplumsal ve ahlaki dönüşüm salih ameli bireysel tespih tanelerinden çıkarıp kamusal alanda adaleti ve düzeni sağlayan yaptırım gücüne dönüştürmekle mümkündür.