Ölü yıkama din alanının bir konusu mu?

Cenaze merasimlerindeki ölünün yıkanması, kefenlenmesi, çenesinin bağlanması, arkasından helallik istenmesi ve 'iyi bilirdik' kalıbının tekrarlanması Kuran'ın hüküm olarak sıraladığı ritüeller değildir. Bunlar toplumsal akılla oluşturulmuş gelenekler ve toplumdan topluma değişen örflerdir ve dinde yeri yoktur.

Bir ölü dikey de gömülebilir yatay da, tabutla da gömülebilir tabutsuz da. Bu uygulamalar kişinin vasiyetinde de belirtilebilir veya ailesi de karar verebilir. Dini bir bağlayıcılığı yoktur.

Peki bu paket nasıl oluştu ve Kuran'da yer almasına karşın bize unutturulan kabir salatı ne olabilir inceleyelim:

Ölünün ardından yapılanlar büyük ölçüde insani ve pratik işlemlerdir. Bedenin temizlenmesi, örtülmesi ve defnedilmesi ailesinin ölen kişiye olan saygısından ileri gelebilir ve bu saygıyı göstermenin pek çok yolu vardır.

Kuran cenazeyi teknik ayrıntılarıyla tarif etmemiştir. Kuran'ın detay vermediği alanlar toplumsal serbestiyete işaret eder. Bu boşluğu toplumlar kendi tecrübeleriyle doldurabilir. Bu yüzden aynı amaçlara giden farklı uygulamalar doğabilir ve kimse 'bu uygulama batıldır' diyemez zira hükmü yoktur.

Emevi ve Abbasi geleneği yöneticilerin ilahi olarak seçildiği algısının yayıldığı tamamıyla 'dine dayalı' yönetimler olarak lanse edildi. Bu dönemde kadılık ve hukuki otorite güçlenirken 8. ve 9. yüzyılda yaratılan hadis derlemeleri ve mezhep ekolleri üzerinden toplumsal pratiklerin usülleri dini hükümlere dönüştürüldü. Zamanla cenaze basit bir defin töreni olmaktan çıkıp ayrıntılara boğulan bir dini protokole dönüştü. Cenaze namazı olarak bilinen uygulamanın sistemleşmesi de erken dönem Abbasi geleneğine dayanır. Bu dönemde namazı kıldırana sevap, cemaat sayısı ne kadar çoksa ölüye cennet garantisi gibi rivayetlerle cenaze törenleri din dairesinin olmazsa olmazlarından biri kabul edildi.

Peki kabir salatı ne olabilir?

Günümüzde cenaze namazı olarak bilinip ardından helallik isteme ve 'iyi bilirdik' ezberinin tekrarlanması Osmanlı'dan Cumhuriyet'e taşınmış bir pratiktir. Çekirdek fikir ise Tevbe suresi 84. ayete dayandırılır.

Onlardan ölen hiçbir kimseye asla salla etme ve kabirlerinin başında da dikilme. Çünkü onlar, Allah ve Resul'ünü küfrettiler. Ve onlar fasık olarak öldüler.
Tevbe 84

Salla, tusalli, yusalli, musalla, salat ve salavat gibi kavramlara hatalı anlamlar yüklenmesinden ötürü 'cenaze namazı' ritüele ve ezbere dönüştürülmüştür. Salla edilen yer anlamına gelen musalla da ölünün üzerine konulduğu mermer taş'ın ismi olagelmiştir.

Fakat şöyle düşünelim, toplumda bir kişi öldü, ölen kişi arkasından borç mu, bakıma muhtaç hasta bir aile üyesi mi bıraktı, işleri yarım mı kaldı, geride yetimler mi kaldı, eğitim masraflarını kim üstlenecek ve gıda ve temel ihtiyaçları var mı, geride kalanlar nasıl geçinecek gibi konular oluşacaktır. Bunların sorgulanması ve toplum üyelerinden bu durumlar için sorumluluk yüklenmelerinin istenemsi 'salla' kavramının içini doldurur.

Günümüz cenazelerinde şuursuzca toplanıp 'iyi bilirdik' diye sayıklayan yüzlerce kişiden kaçı ölünün ailesinin yanına gidip ihtiyaçlarını soruyordur? Kaçı masraflarını üstlenmek için yarışıyordur? Yoksa 'helal olsun' dedikten sonra arkalarına bile bakmadan dağılıp gidiyorlar mıdır?

Bu ezberci ve robotik, düşünce ve akıldan yoksun uygulamalar yerine müslümanlar arasında toplumsal destekleşmeyi ayağa kaldıracak bir bilinç inşa edilse 'ölüye saygı' çok daha iyi bir biçimde yerine getirilmez mi? Ölen ölmüştür, din kardeşinin geride bıraktığı ailesine sahip çıkmak ise asıl 'salla'dır.