İbni Arabi'nin Kuran'a aykırı düşünceleri

İbni Arabi tarih içerisinde neredeyse hakikatin kaynağı olarak konumlandırılmış isimlerden biridir. Fakat onun düşünce dünyasına yakından baktığımızda karşımıza vahyin açık beyanına aykırı düşünceler çıkmaktadır. Rüya, keşif, batıni sezgi, kozmik mertebeler, ermiş insan, vahdeti vücud ve kişisel miraç senaryolarıyla örülmüş geniş bir metafizik kurgudan söz edebiliriz.

Kuran insanı Allah'ın vahyi karşısında sorumlu bir kul olarak konumlandırırken İbni Arabi insanı ve özellikle ermiş olarak tanımlanan tipolojiyi gaybî hakikatlere nüfuz eden sözde seçkin birer metafizik özneye dönüştürür. Bu yüzden İbni Arabi ve benzeri figürleri kendi dönemlerinin din terminolojisiyle çalışan senaristleri olarak okumak daha doğru olur. Onlar Kuran'ın inşa ettiği açık tevhid, resullük, kulluk, hesap ve hidayet paradigmasına teslim olmayı seçmemiş ve kendi hayal dünyalarını ayet, hadis, rüya ve sembol diliyle din dairesine eklemeye çalışmış kurgu üreticileridir.

İkinci bir şüphe alanı daha vardır ki bazı tasavvufi çevrelerde vecd, istiğrak, cezbe, keşif ve mistik yoğunluk gibi deneyimlerin duman, buhur, koku, uzun süreli ritmik tekrar, uykusuzluk, açlık, inziva ve zaman zaman psikoaktif maddelerle desteklenmiş olma ihtimalidir. Tarihsel kayıtlar özellikle kalenderi çevreleri ve bazı sufi gruplar bağlamında esrar ve haşhaş kullanımının yaygınlığını gösterir. Modern akademik literatürde Orta Çağ İslam toplumlarında haşhaş kullanımını inceleyen çalışmalar derviş ve gezgin sufi çevrelerinde uyuşturucu veya uyarıcı madde tüketiminin kaydedildiğini belirtir. İran bağlamındaki modern akademik makaleler de dervişlerin madde kullanımıyla tanındığını aktarır.

Tütsü ve buhur dumanı partikül madde, karbonmonoksit ve irritan bileşikler içerebilir ve beraberinde baş ağrısı, baş dönmesi, yorgunluk, solunum yolları irritasyonu, halüsinasyonlar ve yakaza görüleri gibi etkilere neden olabilir. Tarih boyunca manevi vecd diye anlatılan bazı deneyimler en azından bazı çevrelerde, yoğun ritüel atmosferi, hiperventilasyon, uykusuzluk, açlık, duman maruziyeti veya psikoaktif madde kullanımıyla tetiklenmiş bilinç halleri olabilir. Kuran merkezli yaklaşım açısından bu tür deneyimler dini bilgi kaynağı sayılamaz. Çünkü vahiy dışı bilinç halleri ne kadar süslü anlatılırsa anlatılsın Allah adına hakikat üretme yetkisi vermez.

İbni Arabi tam adıyla Muhyiddin Muhammed bin Ali bin Muhammed el-Arabi 1165'te Endülüs'ün Mürsiye şehrinde doğmuş, 1240'ta Şam'da ölmüştür. Tasavvuf tarihinde Şeyhü'l-Ekber adıyla anılmış, el-Fütuhatü'l Mekkiyye, Fususü'l-Hikem, Tercümanü'l-Eşvak ve el-İsra ila Makami'l-Esra gibi eserleriyle bir tür metafizik tasavvuf sistemi kurmuştur. Düşüncesi vahdet-i vücud, ermiş insan, keşif, rüya, batıni yorum, hurufilik ve kozmik mertebeler etrafında şekillenmiştir.

Kuran merkezli bakış açısından İbn Arabi'nin sorunlu fikirlerini şu şekilde listeleyebiliriz:

Hakikatin keşif, rüya ve batıni yorum katmanı olmadan asla anlaşılamayacağı iddiası
İbni Arabi'nin temel problemi Kuran'ın açık beyanını yeterli görmeyen bir yorum evreni kurmaya çalışmasıdır. Hadis, rüya, keşif, sezgi ve kozmolojik kabuller Kuran'ı hiçe sayarak ikinci bir anlam katmanı yaratır. Bu yaklaşımı Kuran kendi içinde açıklayıcıdır ilkesine aykırıdır ve hakikati ermişlerin özel yorumuna bağımlı hale getirir ve pek çok tarikat de bu söylemi tekrarlar.

Gaybî bilgi iddialarını normalleştirmesi
İbni Arabi'nin metinlerinde keşif, müşahede, ilham, rüya, astral seyahat ve spritüel görüşme gibi unsurlar sıkça kullanılır. Kuran merkezli bakışta gayb Allah'a aittir ve Resuller dahi ancak Allah'ın bildirdiği kadarını bilir. Bu yüzden kişisel mistik tecrübe iddialarının dini bilgi kaynağına dönüştürülmesi ciddi bir sapmadır.

Fususü'l-Hikem'i rüyada Resul'den aldığı iddiası
Fususü'l-Hikem'in girişinde İbni Arabi eseri rüyada Resul'den doğrudan aldığını aktarır. Bu iddia kendi eliyle yazdığı bir kitabı yeni bir otorite olarak konumlama çabasıdır ve hiçbir delile dayanmayan mistik rüyaya atfedilir. Resulün vefatından sonra bir kişiye rüyada kitap verildiği iddiası fiilen vahiy sonrası yarı vahiy alanı açar ki bu da zaten Kuran'a aykırıdır. Bunların tümü Kuran'ı bypass etme hamleleridir.

Vahdet-i vücud ile Allah-alem-varlık-yaratılmış ayrımını bulanıklaştırması
İbni Arabi'nin düşüncesinde her varlık Allah'ın parçasıdır, alemler ise ilahın tecellisi, görünümü veya açılımıdır. Kuran'da ise Allah yaratıcıdır, vahdet yerine tevhid anlayışı vardır, alemler yaratılmıştır, canlılar boyun eğdirilmiştir ve insan da kuldur. Varlık Allah'ın parçası veya gölgesi değildir. Allah tasavvuru bu noktada sorunludur. Kuran'a göre Allah evrenin tek egemen otoritesidir ve yarattığı her şey delil alanıdır.

Ermiş insan teorisi
İbni Arabi çizgisinde ermiş insanlar varlık ve alemin merkezi gibi konumlandırılır. Kuran'da ise insan beşerdir, kuldur, sınırlıdır, sınanır, hata yapar, vahye muhtaçtır ve hesap verir. Supernatural hiçbir gücü yoktur ve olamaz. Ermiş insan teorisi Kuran'daki abdlık paradigmasının üzerine dışarıdan eklenmiş tasavvufi bir senaryodur.

Hakikati Muhammediyye iddiası
Bu anlayışa göre Muhammed Resul beşer olmanın ötesinde kozmik bir ilk hakikat, varlık düzeninin merkezi veya yaratılışın ana nüvesi gibi yorumlanır. Kuran'da ise Muhammed beşer bir resuldür, vahiy alır, uyarır, müjdeler, gaybı kendiliğinden bilemez, Allah'ın yetkilerine ortak olamaz ve Resuller arasında da asla ayrım yapılamaz. Varlığın ilk doğanı fikri Pavlus'un İsa'ya atfettiği bir fikirdir, Arabi bu fikri Pavlus'tan kopyalamıştır.

Ermişliği nübüvvetten daha içsel veya üstün bir makam olarak görmesi
İbni Arabi çizgisinde ermişlik nübüvvetin arkasındaki daha derin bir hakikat gibi yorumlanır. Kuran'da bağlayıcı otorite vahiydir, resuller vahyi taşır. Kamillik ve hidayet takva ve Allah'ın desteğiyle ilgilidir, kutub, gavs, ricalü'l gayb veya hatmü'l evliya gibi kozmik kurgusal sistemler Kuran'da yer almaz.

Kozmik manevi bürokrasi üretmesi
İbni Arabi geleneğinde ermişler, kutuplar, mühürler, görünmeyen ricaller ve manevi mertebelerden oluşan geniş bir hiyerarşi yer alır. Kuran'da Allah ile insan arasında böyle bir manevi bürokrasi yoktur. Bu tür yapılar vahyin doğrudan hitabını perdeleyen ara sınıflar üretir.

Ermiş miracı ve kişisel yükseliş senaryoları
Kendi yazdığı Kitabü'l-İsra ila Makami'l-Esra kitabında İbni Arabi kendisine ait yükseliş anlatıları kurgular, miraca çıktığını iddia eder. Kuran'da İsra anlatısı Allah'ın kuluna ayetlerini göstermesiyle sınırlıdır ve bir iniştir, yükseliş değildir. Ermişlerin semaları aşması, Nebilerle görüşmesi ve gaybi katmanlardan geçmesi gibi bir öğreti Kuran'da yer almaz ve Kuran'ın paradigmasına tamamen aykırıdır.

Nebileri supernatural hero'lara dönüştürmesi
Fususü'l-Hikem'de Nebiler metafizik güçleri başlıklarıyla ele alınır. Oysa Kuran'da nebiler toplumlarını uyaran, mele ve mütref sınıfıyla mücadele eden, vahyi taşıyan ve insanları Allah'a yönelten haber taşıyıcılarıdır, hiçbir insan üstü güçleri yoktur.

Firavun'un imanını geçerli sayan yorumu
İbnş Arabi'nin en problemli yorumlarından biri Firavun'un boğulma anındaki imanını geçerli saymasıdır, Arabi'ye göre Firavun müslümandır.

Cehennem azabının hazza dönüşeceği fikri
İbni Arabi çizgisinde cehennem ehlinin azabının zamanla alışmaya, uykuya veya hazza dönüşeceği türü yorumlar bulunur. Bu yorum Kuran'ın uyarıcı ve ayrıştıcı fonksiyonunu ortadan kaldırma teşebbüsüdür.

İbni Arabi günümüz Türkiyesinde dinin en önemli kaynaklarından biri kabul edilir. Bunda Osmanlı etkisi büyüktür. Dizilerde, filmlerde ve modern kitaplarda kendisine sürekli olumlu atıflar yapılır.

Bu tür anlatıların din sanılmasından arınmanın yolu merkeze yeniden Kuran'ı koymaktır. Rüya, keşif, keramet, batıni yorum, kozmik makam, ermiş hiyerarşisi ve sembolik senaryolar ne kadar etkileyici görünürse görünsün vahiy ile değiş tokuş edilemez. Bir düşünce Kuran'ın açık tevhid, kulluk, resullük, hesap ve sorumluluk paradigmasıyla çelişiyor ve hakikat olarak pazarlanıyorsa konuyu tekrar ele almamızı gerektirir.

Bu yüzden yapılması gereken kişileri kutsallaştırmadan okumak, metinleri Kuran'a arz etmek, Kuran'da karşılığı bulunmayan senaryo kurgularını dinin dışına çıkarmaktır. Allah'ın dini sözde seçkinlerin gizli tecrübelerine dayanmaz, sadece ve sadece Allah'ın kitabına dayanır. Arınma da buradan başlar, Kuran'ın beyanını, insan hayalinin bir takım maddeler etkisinde ürettiği mistik senaryolardan ayırmakla.

Unutmayalım ki toplumsal fayda üretmeyen hiçbir birey tipi Kuran'ın inşa etmeye çalıştığı birey modeline uymaz.

Kuran ile arınabilecek miyiz?