İsa için kurgulanan kozmik dil Muhammed’e nasıl uyarlandı?

Pavlus'un mektupları Yeni Ahit içerisine sanki ayetmiş gibi eklenmiştir. İlginç bir bölüm vardır eklemeler arasında.

Koloseliler 1. Bölüm
15-17. ayetler

15. Görünmez Tanrı’nın görünümü, bütün yaratılışın ilk doğanı İsa'dır.
16. Nitekim gökte ve yeryüzünde, görünen ve görünmeyen şeyler, tahtlar, egemenlikler, yönetimler, hükümranlıklar, her şey İsa'nın aracılığıyla ve İsa için yaratıldı.
17. Her şeyden önce var olan İsa'dır ve her şey varlığını İsa'da sürdürmektedir.

Pavlus'un bu imajinasyonu bize bir şeyler çağrıştırdı mı? Kimler bu metni alıp üzerinde biraz oynayıp İslam inancının içerisine eklemeye çalıştı?

Bu imajinasyonun İslam rivayet evrenindeki en belirgin izdüşümü Nur-i Muhammedi / Hakikat-i Muhammediyye kurgusudur. “İlk yaratılan şey Muhammed’in nurudur”, “her şey onun nurundan yaratıldı”, “alem onun için yaratıldı” gibi ifadelerle, Koloseliler'de İsa’ya yüklenen kozmik aracılık bu kez Muhammed figürü üzerine taşınır.

Koloseliler 1:15-17’de İsa;
- görünmez Tanrı’nın sureti
- yaratılışın ilk doğanı
- her şeyin onun aracılığıyla ve onun için yaratıldığı

varlık olarak konumlanır. Rivayet tarafında buna benzeyen hatlar şunlardır:
- Allah’ın ilk yarattığı şey senin peygamberinin nurudur, ey Cabir” rivayeti
- Dürer/Süyûtî, el-Hasâisü’l-Kübrâ’da aktarılan nur anlatıları;
- Sen olmasaydın felekleri yaratmazdım sözü;
- Adem ruh ile beden arasındayken ben nebiydim rivayeti.

Bunların içinde Adem ruh ile beden arasındayken formu Tirmizi 3609 ve Müsned Ahmed’de Maysara el-Fecr kanalıyla aktarılır. Fakat ilk yaratılan Muhammed’in nurudur ve sen olmasaydın kainatı yaratmazdım tipi ifadeler rivayet tenkidi literatüründe çoğunlukla uydurma kabul edilmiştir, Dürer, Nûr-i Muhammed rivayetini uydurma, Sağânî’nin el-Mevzûât’ı ise “levlâke...” rivayetini uydurma olarak verir. 

Burada dikkat çeken şey, aynı kalıbın küçük oynamalarla tekrar kurulmasıdır. Pavlusçu formülde İsa her şeyden önce vardır, her şey onunla yaratılmıştır, her şey onda ayakta durur, tasavvufi gelenekte ise “Muhammed’in nuru ilk yaratılmıştır, bütün varlık onun nurundan sudûr eder, âlem onun hakikatiyle anlam kazanır.” Bu çizgi özellikle vahdet-i vücûd, Hakikat-i Muhammediyye, insan-ı kamil ve kozmik nur doktrinleri üzerinden sistemleştirilmiştir. İbn Arabi sonrası yorum geleneğinde Kâşânî/Kayserî çizgisinde ilk taşan hakikat, ilk akıl, Muhammedî nur ve varlık hiyerarşisinin başındaki kozmik hakikat dili giderek felsefi bir ontolojiye dönüşür. Modern akademik çalışmalarda da Kayserî’nin “ilk yaratılan şey benim nurumdur” uydurma rivayetini İbn Arabici kozmolojiyi açıklamak için kullandığı belirtilir. Bu artık Resul’ün beşerî nebi kimliğinden çıkartılıp yaratılışın metafizik ve supernatural merkezine yerleştirilmesidir.

Kuran merkezli bakışla sorun tam burada başlar. Kuran’da yaratılışın faili Allah’tır, İsa da Muhammed de Allah’ın kulu ve elçisidir. Hiçbir nebi her şeyin kendisi aracılığıyla ve kendisi için yaratıldığı kozmik ara-varlık konumuna çıkarılmaz. Bu yüzden Pavlus’un İsa için kurduğu kozmik teoloji rivayet ve tasavvuf literatüründe Muhammed’e uyarlanmış görünür. İlk doğan yerine ilk nur, onda varlığını sürdürür yerine onun nurundan var oldu, onun için yaratıldı yerine sen olmasaydın yaratmazdım. Böylece Hristiyan kristolojisinin temel hamlesi İslamî terminolojiyle yeniden paketlenmiş olur. Kuran’ın resul tasavvuru ise bu tür kozmik yüceltmelerin önünü keser. Resul vahyi ileten, örnekliğiyle destekleyen, uyarıp yönlendiren seçilmiş insandır, yaratılışın sebebi, malzemesi, aracısı ya da ontolojik merkezi olmamıştır ve sistemsel olarak olamaz.