Kuran'da baba ve erkek olarak çevrilen 'eba' ve 'racül' kavramları üzerine

Klasik Kuran çevirilerinde karşılaşılan en büyük yapısal sorunlardan biri antik köklere sahip kavramların zamanla semantik daralmaya uğrayarak yalnızca yüzeysel anlamlara indirgenmesidir. Kuran metninin analizi tarihsel anlatıların veya gelenek ezberlerinin ötesine geçilerek kelimelerin kök oluşum hikayeleri ve semantik sabitleri yani kelime koordinatları metodu adını verdiğimiz yöntem üzerinden yapıldığında metnin altındaki güçlü sosyolojik mimari ortaya çıkmaktadır. Bu bağlamda Kuran çevirilerinde baba veya ata olarak çevrilen aba-ebi ve erkek olarak çevirlen rical-racül kavramlarının biyolojik cinsiyet veya akrabalık bağlarının çok ötesinde toplumların ideolojik inşasını ve güç yapılarını tanımlayan temel kavramlar olduğunu keşfedebilir miyiz? Derine doğru inelim. Bilgi bombardımanına karşı tetikte olalım ;)

Arapça Semitik bir dildir ve kökleri kadimdir. Antik Arapça köklerine inildiğinde EBV kökü bir şeyin var olmasına, sistemleştirilmesine, yönetilmesine veya ideolojik olarak inşa edilmesine kaynaklık eden 'kurucu otorite' olarak karşımıza çıkar. Bakım veren, koruyan, var edip geliştiren yapı yöneticisi eb'tir. Baba da toplumun en çekirdek mikro grubu olan aile'nin kurucusu olarak konumlanır ama bu bir sonuçtur. Yani fikir kurucu olmaktan dallanır. Bir şeyin icat edilmesine, ortaya çıkmasına, ıslah edilmesine veya yönetilmesine sebep olan herkese ve her şeye o şeyin 'eb'i yani atası veya babası denir. Eb-ebi tekil aba ise çoğuldur.

Modern sosyoloji terminolojisiyle ifade edilecek olursa, aba kavramı tam olarak sosyolojinin kurucu babaları terim adıyla founding fathers veya felsefi akımların, kültürlerin veya ideolojilerin kurucu mimarlarına tekabül eder. Toplumu şekillendiren, dogmaları belirleyen, manifestoları yazan kanaat önderleri, aydınlar veya karizmatik liderler, kelimenin tam anlamıyla kendi inşa ettikleri yapının 'aba'sı haline gelirler.

Kurucu babalık yani aba mekanizması sosyolojik düzlemde iki boyutta çalışmaktadır ve bu boyutlar kavramın etki alanlarını anlamamızı sağlar.

Bir kavmin ideolojik lideri o toplumun kurucu babasıdır ve ürettiği değerler yalnızca o sosyolojinin sınırları içinde meşruiyet ve bağlayıcılık taşır. Örneğin modern Türkiye'nin kurucu babası Atatürk'tür. Türk toplumu için Atatürk'ün fikirleri, devrimleri ve manifestoları birincil referans kaynağıdır, toplum sürekli olarak ondan alıntılar yapar ve sosyolojik krizlerde bu kurucu iradenin argümanlarına başvurur. Burada dini bir tartışmaya girmek gereksizdir. Toplumsal gerçeklik bize bu sosyolojik örneği en güzel şekilde vermektedir. Ve Venezuela'nın kurucu babası olan Simon Bolivar'ın fikirleri, ideolojik kodları veya tarihsel kararları Türk kavmi için bağlayıcı veya şekillendirici olmaz. Bir eba'nın öğretisi kendi kurduğu ve sınırlarını çizdiği toplum için anlamlıdır.

Kuran'da müşriklerin kendi statükolarını savunurken sürekli referans verdikleri 'Biz atalarımızı/abaena bir yol üzerinde bulduk' argümanı biyolojik babalara veya dedelere duyulan bir özlem midir? Tam aksine bu ifade ideolojik kurucuların, statüko mimarlarının ve kabile aydınlarının inşa ettiği yerel kültürel hegemonyayı temsil eder.

Evrensel boyutta ise Kuran'da spesifik bir etnik grubun veya kabilenin dar kalıplarını aşan evrensel bir kurucu iradeyi tanımlarken de eba kavramı kullanılır. Burada fikir ve ideolojik kurucu baba olarak karşımıza İbrahim nebi çıkar ve onun kuruculuğu Kuran'da anlatıldığı şekliyle bir serüvendir. İbrahim figürü erken yaşlarından itibaren toplumunun hakim ideolojisinde bir takım terslikler olduğunu farketmiş ve toplumun peşinden gittiği inancın sapkın olduğunu tespit ederek daha yüksek ve hakiki bilgelik ve erdemi keşfetmeye çalışmıştır. Bu figürün felsefe, kozmoloji ve sosyoloji üzerine çalışan bir bilim insanı olarak konumlandığını görebiliriz.

Hac suresi 78. ayette geçen ve babanız İbrahim'in milleti şeklinde çevrilen ifade bu bakış açısıyla İbrahim'i yeryüzündeki tevhid ideolojisinin kurucu babası ve ideoloğu olarak konumlandırır. İbrahim yerel ataların ve ideologların dar sistemini yıkarak evrensel bir tevhidi sistemin kurumsal inşasını oluşturduğu için bu sistemin eba'sı kabul edilir. Sistem inşası fikrini unutmayalım, hayati bir meseledir.

Eba kavramının kurucu otorite anlamını tam olarak haritalandırabilmek için onunla doğrudan ilişkili olan racül kavramının semantik sabitini de belirlemek mecburiyetindeyiz. Çünkü yapacağımız doğru koordinatlandırma bizi 1200 yıldır yanlış çevrilen Ahzab suresi 40. ayetinin en doğru teviline ulaştıracaktır.

Kuran terminolojisinde biyolojik cinsiyet olan erkek zeker kelimesiyle ifade edilir. Fakat çevirilerde rical ve racül kelimelerinin de erkekler ve erkek olarak anlamlandırıldığına rastlamaktayız. Bu tamamıyla hatalıdır. RCL kökü kendi ayakları üzerinde durma yetisine sahip, ayakları üzerine basıp yürüyüp harekete geçen demektir. Kuran'ın semantik haritasında racül sosyolojik bir duruş, inisiyatif alabilme kapasitesi, dirayet, liyakat ve toplumda etki üreten statü sahibi kişi demektir. Kendi ayakları üzerinde durabilen, toplumda inisiyatif alabilme kapasitesine sahip, ekonomik veya politik güç barındıran, kendi yetenekleri ve bilgi birikimi ile toplumda bir statü ve titr kazanmış karar alıcı, dirayetli ve liyakatli statü sahiplerine racül denir.

Gündelik dile de yerleşmiş olan devlet ricali bu semantik hakikatin bir kalıntısıdır. Devletin liyakatli karar alıcıları, yani bürokratları tam olarak bu semantik zeminden beslenir. Dolayısıyla rical bir toplumun yönlendirici elitlerini, statü sahibi figürlerini ve muktedirlerini ifade eden teknik bir kavramdır.

Kuran'da sürekli yanlış çevrilip sürekli çarpıtılan Ahzab 40. ayet aslında en sarsıcı sosyolojik denklemlerden birini oluşturken eba ve rical kavramlarını bir arada kullanır. Muhammed içinizdeki rical'lerinizin tek birinin bile ebası değildir. Bu cümleyi çözümlememiz hayati önem taşır.

Eba ideoloji kurucusu, sistem mimarı, sosyolojik veya felsefi kurucu babalardı. Racül ise toplumun elitleri, statü sahipleri, karar alıcı ve etki sahibi yetenekli figürleriydi. Öyleyse ayeti Muhammed, sizin içinizdeki toplumdaki statü sahibi muktedirlerin, güç sahiplerinin, entelektüellerin kurucu ideoloğu, fikir babası, arkasını dayadıkları güç merkezi değildir. O ancak Allah'ın elçisidir. şeklinde tevil edebiliriz. Biraz daha açmak için Bakara 200'e gideceğiz ve konuyu aydınlatacağız.

Hacc menasiklerinizi bitirince, 'aba'larınızı andığınız gibi hatta daha güçlü bir şekilde Allah'ı anın.....

Bize burada ne deniyor? Aba ile eğer babalarınızı andığınız gibi ve hatta daha güçlü anın diyorsa, sosyolojik ve psikolojik olarak biyolojik baba figürünün sürekli, abartılı bir övgüyle ve heyecanla anılan bir figür olmadığını görürüz, bizim için önemli ama nostaljik bir anıdır. Fakat ayet çok şiddetli ve hararetli bir gündemde tutmadan bahsediyor. Burada bir terslik var, çünkü aba biyolojik baba olarak çevrilemez. Biyolojik baba da eb'tir ama tüm aba'lar biyolojik baba değildir, bunu unutmayalım. Öyleyse ayet bize ne diyor?

Aba ideolojilerin kurucu babaları, toplumların yönlendiricileri, manifestoların yazarları, modern deyimle aydınlar, filozoflar, izm'lerin kurucularıdır. Karl Marx, Adam Smith, Freud, Nietzsche veya Platon, İbni Haldun, Lincoln, Jean Paul Sartre, Gandhi ve Atatürk aba'lardır. (Aba çoğuldur ve aba'lar yanlış kullanımdır, ama Türkçe böyle bir dil. Konuyu kesintisiz açıklamak için böyle kullanımlar yapıyorum.)

Toplumlar kendi aba'larını yani kurucu ideologlarını nasıl anarlar?
- Sürekli onlardan alıntı yaparlar.
- Her argümanı onlara dayandırırlar. Anma günleri düzenlerler.
- Onların sözlerini, öğretilerini hararetle savunurlar, anımsarlar, bu sözleri her yere asarlar, okul kitaplarına eklerler, eğitim sistemlerinde yeni nesilleri kendi aba'larının ideolojileriyle donatırlar ve hayat sistemlerini onların manifestolarına göre kurgularlar.

O zaman Bakara 200'ü şu şekilde okumalıyız:

Hacc menasikleriniz bitince yani Kuran merkezli olarak ayet ve beyyineler ışığında argümanlı olarak tartışıp, münazara edip reddedilemez hakiki hüccetlere ulaşmanızın ardından sizin sosyolojinizi, sisteminizi borçlu olduğunuz kurucu ideologlarınızı, filozoflarınızı veya kanaat önderlerinizi geçmişte nasıl referans alıyor, onları nasıl hararetle gündemde tutuyor ve hayatınızı onların sözleriyle açıklıyor idiyseniz artık hüccetlere ulaştığınız için Allah'ı sisteminizin merkezine koyarak, ana referans kaynağı olarak en az o kadar, hatta çok daha şiddetli bir şekilde gündeminizde tutacaksınız.

Mükemmel bir emir. Allah'ın öğretileri hayatın, tüm referansların, tüm eğitim kurumlarının ana ideolojisi haline gelmeli diyor.

Tekrar Ahzab 40'a dönelim.

Muhammed nebi toplumdaki yetenekli, statü sahibi figürlerin kurucu ideoloğu, fikir babası veya felsefi lideri değildir.

Eğer Muhammed nebi kendi etrafındaki liyakatli ve statü sahibi kişilerin yani ricalin 'eba'sı kurucu aydını ve efendisi olarak kodlansaydı bu durum yeni bir beşeri ideolojinin doğumu anlamına gelebilirdi. Bu rical sınıfı da kendi meşruiyetlerini doğrudan bu karizmatik liderden aldıklarını iddia ederek toplum üzerinde hegemonik bir güç ağı, bir oligarşi veya kutsanmış bir entelektüel hanedanlık kurardı. Bi dakka.. Zaten kurmamışlar mı? Ahzab 40'ta yasaklanan ideolojik hegemonya 4 halife döneminde ve sonrasındaki Emevi ve Abbasi dönemlerinde tam olarak ayetle savaş edercesine inşa edilmiş.

Muhammed nebinin bir filozof, bir aydın veya bir izm kurucusu olan 'eba' statüsünden çıkarılıp kesin hatlarla Allah'ın elçisi statüsüne sabitlenmesi önemlidir.

Peki İbrahim nebi neden eba oluyor da Muhammed nebi olamıyor? Bu sorunun da cevabını çözümlediğimizde paradigma tam olarak oturacaktır.

Kurucu eba ile taşıyıcı resul farklı sistemlerdir ve İbrahim nebi de ricallerin abası değildir, milletin eba'sıdır. İbrahim şirke karşı tevhid sisteminin ilk kurumsal mimarı olduğu için sistemin eba'sıdır ve bu kurumsal sistemi diğer nebiler devam ettirir. Ahzab 40. ayet Muhammed nebi'nin eba olmasını reddederken yanına rical kelimesini ekleyerek çok spesifik bir tehlikeye işaret eder: Oligarşi ve hanedanlık. Yani İslam tarihine formüle edersek halifelik.

İbrahim nebi'de anlatılan sistem inşasıdır. Muhammed nebi ise yepyeni bir sistemin sıfırdan kurucusu olmak yerine ileticisi olarak konumlanır. Kuran'da ona defalarca 'Hanif olan İbrahim'in milletine uy' Nahl 123 talimatı verilir.

Ahkaf suresi 9. ayette Resul'ün ağzından 'Ben elçilerin ilk türedisi değilim' cümlesi gelir. Peki Muhammed nebi nedir? Sistemi ileten ve tüm nebilerin mühür vurucusudur. Nebilerin sonuncusu olarak çevrilir bu da hatalıdır bu kavramı ilerde açacağız ama kısaca değinelim.

HTM kökü bir kabın veya belgenin içine dışarıdan hiçbir şeyin girmemesi ve içindekinin dışarı sızmaması için ağzını kapatıp damgalamak demektir. Dolayısıyla hatemün nebi olmak 'tamamlanmış bir yapıyı dış müdahalelere karşı kilitlemek, güvenceye almak ve mühürlemek' anlamına açılır.

Yani artık veri alış verişi kapanmıştır, kimse yeni veri üretemez, toplumdaki gelecek racül'ler Muhammed nebi'ye isnat ile yeni kitaplar, yeni kurallar, yeni yasalar getiremez. Muhammed nebi sistemi mühürlemiştir. Ne kadar mükemmel bir yapı öyle değil mi? Ama tam tersini yaşıyor olmamız da ne kadar garip.. Kuran'dan kopmanın çaresizliği ile karşı karşıyayız.

Kelimelerin kök yapılarına ve semantik sabitlerine yani kelime koordinatlarına sadık kalarak yapılan analitik incelemeler bizi hakikate ulaştırır. Kuran'daki kelime seçimindeki milimetrik hassasiyet üst seviyededir. Eba kültür ve ideoloji inşa eden kurucu figür iken racül bu ideolojileri taşıyan veya sistemde statü elde eden elitist liyakatli karar alıcılardır. Allah, kendi taşıyıcısını yani Muhammed'i beşeri sistemdeki bir eba olmaktan koruyup ilahi sistemin aktarıcısı ve sistemin mühürleyicisi pozisyonuna yerleştirerek hem beşeri bir oligarşinin doğmasını engellemek istemiş hem de vahyin otonomisini yapısal olarak garanti altına almıştır. Yani kimse Muhammed nebi'ye isnat ederek Kuran ile çelişen, Muhammed nebi'nin bizzat mühürlediği kanunların üzerine kanun geliştirmemiş olması gerekirdi. Fakat bunu 1200 yıldır kimse başaramadı.

Rical ve aba konusu oldukça geniştir ve bu başlangıç Kuran'ı doğru anlamamız noktasında önemli mihenk taşlarından biridir. İlerde rical-racül konusuna tekrar döneceğiz.

Kuran'da tesadüflere yer yoktur ve onunla aydınlanmamız dileği ile.

* Evlatlık meselesi olarak anlatılan Zeyd ile ilgili uydurulan hikaye ve senaryoları ise başka bir yazıda çürüteceğiz.