Batının skolastik düşünce sistemi ile Kuran dışı İslam geleneğinin karşılaştırılması üzerine

Düşünce tarihinde skolastik kavramını ortaokul ve lise derslerinden sıklıkla duymuş olmalıyız, üzerine pek de düşünmemiş olabiliriz. Genellikle orta çağın karanlık ve değişmez dogmalarıyla özdeşleştirilir ve beraberinde son derece titiz, sistemli ve kurumsal bir yapılanma doğurmuştur. Hristiyan inancını Aristoteles'in mantığıyla barıştırmak şeklinde yola çıkan bu düşünce sistemi zamanla ilahi metnin kendisinden ziyade metne dair üretilen yorumların kutsallaşmasına ve otorite haline getirilmesine yol açtı. Batı skolastiğinin temel yapısını inceleyelim ve İslam dünyasında Kuran dışı geleneğin nasıl bir İslam skolastiği inşa ettiğini karşılaştırmalı bir perspektifle ele almaya çalışalım.

Latince schola yani okul kelimesinden türetilen skolastisizm 11. ve 15. yüzyıllar arasında Avrupa üniversitelerinde hakim olan öğretim metodudur. Üç ana dayanağı vardır:

- Otoriteye sadakat, kilise önderlerinin sözleri tartışılmaz gerçeklerdir ve kutsal kitabı sadece onlar yorumlayabilir.
- İnançları mantıksal zincirlerle kanıtlamak, anlamak için inanıyorum diye özetlenen bir yaklaşım. Fakat bu sistemde akıl yeni bir hakikat bulmak için kullanılmaz, mevcut olanı savunmak ve açıklamak için bir araç olarak kullanılır.
- Sistematik düzen, dini kurallar ilahi kitaplarda dağınık ve anlaşılmazdır iddiası öne sürülüz, koca koca ciltlerce yazılmış olan summa kitaplarında çelişkisiz bir bütün haline getirildiği ve dinin artık ana kaynağının bu ciltler olduğu öne sürülür.

Pek çok araştırmacı İslam'da bir ruhban sınıfı olmadığı yanılgısına düşer ve dolayısıyla geleneğin içinde de skolastiğin bulunmadığını savunur. Ancak kurumsal ve yöntemsel açıdan baktığımızda özellikle 10. yüzyıldan itibaren İslam dünyasında da çok güçlü bir skolastik yapının inşa edildiği görülür. Bu yapı Kuran'ın yanına ve bazen önüne yerleştirilen Kuran dışı gelenekler yani rivayetler, mezhep imamlarının içtihatları ve icma üzerinden şekillenir.

İslam düşüncesinde Emevi ve Abbasi süreçlerinde derlenen rivayet külliyatı ve mezhep doktrinleri ikincil ve baskın bir otorite katmanı oluşturur.

Tıpkı Batı'da kilise babalarının yorumlarının metnin önüne geçmesi gibi İslam'da da sünnet adı altında toplanan rivayetler ve alim olarak adlandırılan kişilerin görüşleri Kuran ayetlerinin hükmünü kaldırma veya sınırlandırma yetkisine sahip kılınmıştır. Bu durum sözde metne bağlı ama metnin ötesinde bir otorite yaratır.

Skolastiğin lectio yani okuma ve disputatio yani tartışma geleneği medreselerde kıraat ve münazara olarak karşılık bulur.

İslam skolastiğinde de temel dert yeni bir felsefi ufuk açmak yerine mevcut mezhep kabullerini dil ve mantık oyunlarıyla savunmaktır. 13. yüzyıldan sonra özgün eserlerin yerini alan şerh ve nota not düşme geleneği Batı skolastiğindeki otoritenin metnine bağlılık tutumuyla birebir örtüşür. Akıl artık vahyin rehberliğinden çıkmış ve geleneğin koruyucusu haline gelmiştir.

Nasıl ki Paris ve Oxford üniversiteleri Katolik doktrininin kaleleri olduysa Nizamiye Medreseleri ve sonrasındaki yapılar da resmi sünni akidesi'nin veya belirli mezhep görüşlerinin skolastik merkezi olmuştur. Müfredatın dondurulması ve ictihad kapısının kapandığı iddiası İslam skolastiğinin zirve noktasıdır. Bu yaklaşım sistemin artık mükemmel ve dışarıdan bir müdahaleye tamamıyla kapalı olduğuna dair skolastik inancın bir yansımasıdır.

Batı skolastiği ile Kuran dışı gelenek arasındaki paralellikleri özetlemeye çalışırsak:

Birincil otorite,
- Skolastik düşüncede kilise geleneği, ruhbanlar ve onların yazdığı kitaplardır. İlahi kitabı kimse tek başına anlayamaz.
- İslam geleneğinde hadis, icma ve kıyas'tır, Kuran'ı kimse tek başına anlayamaz.

Yöntem,
- Skolastik düşüncede Aristoteles mantığıdır.
- İslam geleneğinde usulü hadis, usulü fıkıh ve kelam'dır.

Temel çaba,
- Skolastik düşüncede dogmayı rasyonelleştirmektir.
- İslam geleneğinde rivayeti ve mezhebi rasyonelleştirmektir.

Bilgi kaynağı,
- Skolastik düşüncede kilise babalarıdır.
- İslam geleneğinde selef ve ulemadır.

Skolastik düşünce her iki medeniyette de başlangıçta tutarlı bir sistem kurma ihtiyacından doğmuştur. Ancak İslam düşüncesinde Kuran'ın dinamik ve sorgulayıcı yapısının üzerine inşa edilen devasa rivayet ve gelenek dağı zamanla metnin özünü gölgede bırakmıştır. Bu süreçte din yaşanan, hayata doğrudan etki eden, hem sıradan halkı hem yönetici zümreyi mutlak şekilde bağlayıcı olmaktan çıkmış ve tanımlanmış, dondurulmuş ve sadece mantıksal savunması yapılan, birey ile Yaratıcı arasına hapsediler bir hükümler manzumesi haline gelmiştir.

Batı'da skolastiğin kırılması otoriteye duyulan mutlak güvenin sarsılmasıyla başlamıştı. Rönesans ve Reform ile ciddi aşamalar kaydeden Batı dünyası zindanlarından kurtulmayı becerebilmişti. İslam dünyasında ise Kuran'a ve akla doğrudan dönüş çabaları artık bu 1200 yıllık skolastik yapının sorgulanmasını zorunlu hale getirmiyor mu ve İslam geleneğinin sözde otoritelerine duyulan güven çoktan kaybolmadı mı?