Dağcılık metodolojisinden Kuran merkezli yol bilincine bir köprü kurma çabası

Dağcılık görünürde fiziksel bir tırmanış faaliyeti gibi görünse de derin yapısında insanın sınırlarını, yön duygusunu, korkusunu, sabrını, karar kalitesini ve varoluşsal motivasyonunu aynı anda sınayan çok katmanlı bir metodolojidir. Dağcı hedefine rota bilgisi, hazırlık, risk okuması, ekip bağı, beden farkındalığı, yeri geldiğinde durup muhakeme etme ve geri dönme bilgeliğiyle ilerler. İnsanın zorlu bir hedefe doğru yürürken nasıl dağıldığını veya nasıl toparlandığını gösteren güçlü bir psikolojik model sunar. Bu okumamızda dağcılığın insan psikolojisini açığa çıkaran deneysel ve sembolik yapısından yararlanacağız, sarp geçit anlamındaki akabe ile doğrultan, ayakta tutan ve istikamet kazandıran sırat-ı müstakim arasında kavramsal bir köprü kurmaya çalışacağız. Böylece Kuran yoluna giren kişinin karşılaşacağı zorlukları bilinç, sabır, merhamet ve içsel düzen inşa eden bir yol terbiyesi olarak anlamaya çalışacağız.

İnsan çoğu zaman anlamlı olanı seçtiğinde dönüşme şansına ulaşabilir. Dağcılık psikolojisi üzerine yapılan araştırmalar insanın zorlu bir rotaya neden girdiğini anlamak için güçlü veriler sunar. Dağ insan bedenini, korkusunu, iradesini, sabrını, yön duygusunu, karar kalitesini ve ölüm bilincini bir arada test eder.

Teknik bir tırmanış aylar öncesinden lojistik planlama ile başlar. Dağcı için çanta hazırlamak bir tür öncelikler analizidir. Gereksiz her bir gram 5000 metre irtifada ölümcül bir yük haline gelecektir. Doğru ekipman seçimi hayatidir.

Kurani düzlemde bu donanım Kuran'ı doğru anlama araçları ve takva kavramı ile teknik olarak birleşebilir. Takva yola en uygun donanımla çıkmaktır, yolda bizi aşağı çekecek fazlalıklardan arınmak ise zekka'dır. Zekat hatırlayacağımız gibi aynı köktür. Dağcının emniyet kemeri, kramponu ve kaskı neyse, kişinin ilkeleri, sınırları, faydalandığı doğru kaynaklar ve öz disiplini de odur. Yola azıksız, rotasız, plansız veya rastgele çıkanın akıbeti ilk sert engelde savrulmak olur. Ve doğru araçların seçimi Kuran'ı anlamamız için vazgeçilmezdir.

Dağcılıkta rotayı belirleyen şey dağın hem topografyası hem de bölgenin iklimidir.

Müstakim bir yol tırmanışta direnci en iyi optimize eden rotadır ama bu en kolay yol anlamına gelmez. Bir dağcı dik bir yamacı doğrudan çıkmak yerine ki bu enerjiyi bir anda bitirebilir, eğimi akıllıca kullanarak zikzaklar çizebilir veya en sağlam kaya hattını takip ederek yolu uzatabilir. Kurani yol da insanın psikolojik ve biyolojik sınırlarını gözeterek onu ayakta durmaya davet eder. Buradaki istikamet değişen veya zorlu şartlar altında ana rotaya sadık kalma becerisidir. Kıyam ve istikametin de aynı kökten geldiğini burada hatırlayabiliriz.

Sırat-ı müstakim kavramı düz, risksiz ve konforlu bir yol anlamına gelmez. İnsanın iç yapısını doğrultan, istikametini temizleyen, onu dağılmaktan koruyan bir varoluş çizgisi olarak okunmalıdır.

Dağcılık literatüründe öne çıkan bulgulardan biri şudur, dağcıların temel motivasyonu çoğu zaman salt bir risk arayışı değildir. Sistematik bir derleme, kendini sınama, becerilerini test etme, doğada bulunma, zorluğu aşma ve içsel tatmin gibi motivasyonlarla hareket edildiği gözlemlenir. Deneyimli dağcılar için kararların rasyonel ve mantıklı düşünmeyle verilmesi gerektiği de özellikle vurgulanır çünkü dağda ani, duygusal ve ölçüsüz kararlar ölümcül sonuçlar doğurabilir.

Kuran'da akabe kavramı aşılması irade gerektiren sarp bir yokuş olarak tanımlanır. Dağcılıkta bu durum rotanın crux noktasına tekabül eder yani tırmanışın en teknik, en zor ve pes etmeye en yakın olunan bölümüdür.

Akabe filolojik olarak topuk akib köküyle de ilintilidir, yani sağlam basmayı, direnç göstermeyi gerektirir. Kökün anlam sabiti bir şeyin hemen ardından gelen, onu takip eden, onun sonucu ve uzantısı olan parça veya olaydır. Akibet aynı köktür, bir sürecin sonunda neyin takip edeceğini gösteren nihai durumdur. Yani ardından hareket gerektiren, çaba, direnç ve devamlılık isteyen bir fiil veya aşamadır.

Dağcı sarp bir geçitte hem kas gücüne hem de karar kalitesine odaklanır. Kuran bu geçidi boynu çözmek veya açlık gününde doyurmak olarak tanımlar. Bu boynu çözmek kendisinin ve çevresinin kölesi olduğu her türlü fikir, ideoloji, doktrin ve hatalı yönelişi farkedip o boyunduruktan kurtulabilmektir. Yani tek bir egemen otoriteye yönelmek.

Sarp geçidin aslında kişinin kendi bağlarından kurtulma süreci olduğunu düşünebiliriz. Akabe aşılmadan yani kişi kendi konfor alanının dik yamacına tırmanmadan gerçek özgürlüğe ve bilince ulaşamaz.

Demek ki Kuran'da zorlu yol insanın benliğini, korkusunu, bencilliğini ve konfor bağımlılığını aştığı içsel bir tırmanışla birlikte çevresindekilere de etki edecek destek ağıdır.

Dağcılıkta ip birliği bireysel bir tırmanışı kolektif bir kıyam operasyonuna dönüştürür. İki dağcı birbirine dinamik bir iple bağlandığında birinin hatası diğerinin sorumluluğu, birinin güvenliği diğerinin hayatı olur. Müminler birbirlerinin velisi değil midir?

Bu yapı Kuran'ın inşa etmeye çalıştığı müminlerin birbirine kenetlenmesi veya hablullah / Allah'ın ipi kavramlarının somut bir simülasyonu olarak karşımıza çıkar. İp birliğinde ben diye bir şey yoktur, istasyon vardır. Bir istasyon kurmadan diğerinin ilerlemesine izin verilmez. Kuran merkezli benlik ve toplum inşasında da kişi sadece kendi kurtuluşuna odaklandığında dağın yani hayatın sertliğine yenik düşebilir veya toplum bu bağlar olmazsa çözülüp dağılabilir. Ancak bir ip birliği içinde sarp geçitler aşılabilir hale gelir.

Dağcının karşılaştığı en büyük sınavlardan biri zirveye ulaşma arzusu ile geri dönme bilgeliği arasındaki gerilimdir. Dağcılık psikolojisinde kötü kararların sebepleri arasında zirveye aşırı odaklanma, kendini fazla zorlama, yorgunluk, deneyimsizlik ve gerçeklik duygusunun bozulması sayılır. Bu çok önemlidir çünkü bazen insanı öldüren şey artık geri dönemem diyen iç sesidir.

Kuran merkezli paradigmada bu iç ses benliğin yönsüzleşmiş ısrarı olarak okunabilir. Sırat-ı müstakim'de hedefe körce kilitlenmek olmaz. Sırat, hedef, yöntem, iç denge ve hakikat algısının aynı anda ayakta tutulmasıdır. Kurani yol da böyledir, insanı hedefe götürürken onu kibir, gösteriş, acelecilik, taklit ve kendini tüketme tuzaklarından korur.

Burada müstakim kelimesine tekrar dönelim. KVM kökünden türeyen kıyam, ikame, kavvam, takvim, müstakim gibi kelimelerin aynı anlam ailesinden geldiği düşünüldüğünde sırat-ı müstakim insanı ayağa kaldıran, doğrultan, dağılmasını engelleyen, kendi içinde tutarlı hale getiren 'planlı' bir istikamet düzenidir. Dağcı da tırmanırken sürekli vechini hedefine ikame eder. Benliğini düzenler, ağırlığını dengeler, rotasını kontrol eder, bedensel sinyallerini okur, ekip arkadaşlarıyla bağını korur.

Self determination theory'ye göre insanın sağlıklı, kalıcı ve içten gelen motivasyonu üç temel ihtiyacın karşılanmasıyla güçlenir: Yeterlik, özerklik ve bağ kurma disiplini. İnsan yaptığı şeyi anlamlı bulduğunda, beceri kazandığını hissettiğinde ve güvenli bağlar içinde hareket ettiğinde daha güçlü bir içsel motivasyon geliştirir.

Bu üç ihtiyaç Kuran yoluna girecek kişi için de bir rehber gibi okunabilir.

Yeterlik Kuran merkezli yolda kavramları öğrenerek, ayetleri ilişkilendirerek, kelimelerin kök anlamlarını izleyerek ve metnin iç delil sistemini kavrayarak oluşur. Özerklik yani boyunduruktan kurtulma kişinin geleneğin hazır kalıplarını tekrar etmek yerine vahyin önünde kendi sorumluluğunu üstlenmesidir. Bağ kurma ise salat paradigmasıyla birleşir, bağ kurarak destekleşmek, vahiy eğitimini yapılandırmak, cehaleti ve yoksunluğu birlikte aşmak an önemli aşamadır.

Dağcı yalnız yürüyebilir ama dağcılık kültürü çoğu zaman ip arkadaşlığı, güven, ekip kararı ve karşılıklı sorumluluk üzerine kuruludur. Kuran'daki sırat da bireysel bir arınma hattı olmakla birlikte insana toplumsal sorumluluklar da yükler. Beled suresinde başkasını özgürleştiren, doyuran, sabrı ve merhameti çoğaltan bir bilinç aşılanır.

Deneyimli dağcıların tırmanışı bir tür calling yani içsel çağrı olarak gördüğü ve bu çağrının yenilik arayışı, kendini gerçekleştirme, mindfulness ve duygusal dayanıklılıkla ilişkili olduğu araştırmalarda gözlemlenmiştir. Düzenli tırmanışın bazı dağcılar için kişisel iyi oluşu ve duygusal direnci destekleyen bir pratik haline gelebildiği aktarılır.

Kuran yolunda da kişi içsel bir çağrıyla yürümeye başladığında dönüşüm kalıcı hale gelebilir. Fatiha'daki ihdina's sırata'l müstakim talebi insanın iç yönelimini doğru hatta bağlama isteğidir. Bu dua aslında beni doğru biçimde yürüyen biri haline getir anlamına açılır.

Dağcılık literatüründe self transcendence yani kişinin kendini aşması da önemli bir başlıktır. Extreme sporlar üzerinde yapılan bir çalışma dağcılık ve BASE jumping gibi alanlarda kendini aşmanın etik davranışları düzenleyici bir rol oynayabileceği görülür fakat bazı sporcu profillerinde düşük bu durumun kendine zarar verici veya etik açıdan sorunlu davranışlarla ilişkili olabileceği tartışılır.

Bu bulgu Kurani akabe okumasında çok belirleyicidir. Zorlu yol egoyu büyütüyorsa kişiyi kurtarmaz. İnsan ben çıktım, ben başardım, ben gördüm, ben çok iyiyim psikolojisine saplanıyorsa dağ da, ilim de, kulluk da, mücadele de egonun malzemesine dönüşebilir. Kuran'daki sarp geçit ise sorumluluk ve kolektif dayanışma haliyle aşılabilir. Bu yüzden Beled suresinde geçidin ahlaki içeriği özgürleştirme, doyurma, sabır ve merhamettir.

Buradan Kuran yoluna girecek kişiler için bilimsel destekli bir rehber belki çıkarabiliriz:

Birinci ilke yolun zorluğunu yanlış okumamaktır. Zorluk yolun hatalı olduğunu göstermez. Bilimsel araştırmalar, anlamlı zorlukların içsel motivasyonu, beceri gelişimini ve dayanıklılığı besleyebildiğini gösterir. Fakat bu zorluk bilinçli hazırlanma, doğru rehberlik ve kendini düzenleme ile taşınmalıdır. Kuran yolunda da kavramlar ilk başta ağır gelebilir, geleneksel ezberlerden ayrılmak psikolojik baskı doğurabilir. Bu durum aslında eski zihinsel yapının çözülmeye başladığının göstergesidir.

İkinci ilke zirve takıntısından korunmaktır. Kuran merkezli çalışmada ben çözdüm, ben ulaştım, ben herkesten farklıyım psikolojisi hayati tehlikedir. Dağcılıkta zirve hırsı nasıl karar kalitesini bozabiliyorsa, Kuran çalışmalarında da erken kesinlik, kavramsal kibir ve aceleci hüküm verme aynı riski üretir. Sırat-ı müstakim bilginin de ahlakını ister. Ve şeytan nerenin tam olarak üzerine oturuyordu? Sıratı müstakim'in.

Üçüncü ilke içsel motivasyonun dış baskıdan daha kalıcı olmasıdır. Kişi Kuran'a korku, aidiyet baskısı, toplumsal kimlik veya tartışmalarda üstün gelme arzusu üzerinden yaklaşırsa ilerleyemez. Anlam arayışı, hakikate yönelme ve toplumsal sorumluluk üzerinden yaklaşmalıdır. Self determination theory'nin gösterdiği gibi yeterlik, özerklik ve bağ kurma desteklendiğinde insan daha sağlıklı bir motivasyonla gelişir.

Dördüncü ilke ise sıratın bireysel ilerleyişle birlikte bağ kurma disiplini olmasıdır. Dağcı için ekip bağı güvenlik meselesidir. Kuran yolunda da salat insanın vahiy ile, diğer insanlarla ve sorumluluk alanıyla bağ kurarak destek üretmesidir. Bu bağ koparsa bilgi bireysel üstünlük malzemesine dönüşür ve toplum için fayda üretemez.

Beşinci ilke kendini izlemenin yolun bir parçası olmasıdır. Dağcı hava durumunu, bedenini, yorgunluğunu, ekip moralini, erzağını ve rotayı sürekli kontrol eder. Kuran yolunda da kişi kendi niyetini, kavramlara yaklaşımını, aceleciliğini, öfkesini, gelenekle hesaplaşırken doğabilecek savrulmalarını izlemelidir. Modern psikolojide self regulation adı verilen bu kavram Kurani dilde ise kişinin kendi iç düzenini ayakta tutması yani kıyam'ı ve takvasıdır.

Altıncı ilke yolun zorluğunun merhametsizlik üretmemesidir. İnsan bazen hakikate yaklaştığını düşündükçe veya engelleri kendi başına aştıkça sertleşebilir. Zorlu yolun doğru yüründüğünün işareti daha berrak bir sorumluluk, daha derin bir sabır ve daha güçlü bir merhamettir.

Dağcılık psikolojisi insanın zorlu bir rotada ilerlerken bedensel güçten daha fazlasına ihtiyaç duyduğunu gösterir. Bu yol insanın iç dağınıklığını toparlayan, benliğin zirve hırsını dizginleyen, hakikate yönelişi sabır ve merhametle birleştiren canlı bir istikamet düzenidir.

Bu yüzden Kuran yoluna girmek bir metni okumaya başlamak olarak düşünülmemeli. İnsanın önce kendi iç coğrafyasını yeniden haritalaması gerekir. Her ayet bir işaret, her kavram bir rota, her zorluk bir akabe, her düzeltme bir ikame hamlesi, her sabır bir tutunma noktası, her merhamet bir emniyet sübabıdır. Sonra da toplumsal fayda üretiminin ölçülmesi gerekir. Dağcı nasıl dağa hükmedemez ve ancak dağın şartlarını okuyarak ilerleyebilirse, Kuran yolcusu da yolda başına geleceklere hükmedemez, sadece vahyin işaretlerini okuyarak dirençle ve kararlılıkla yılmadan rüşde ulaşmaya çabalar.