Din halkın afyonu mu yoksa iktidarın ağrı kesicisi mi?

Yönetici erk dinin Allah ile kul arasındaki boyutunu parlatıp, kul ile toplum arasındaki boyutunu görünmez kılarak tarihsel bir suç işler aslında. Onların paradigmasında dinin direği bir takım dualar ve bedensel ritüellerdir. Afyonlaştırılmış din algısının içerisinde asla adalet yer almaz. Kuran'ın uyandırıcı ve inşa edici gerçekliği sanki hiç yönetici sınıfı kapsamıyormuş gibi hareket edilir.

Oysa tüm nebiler görevli oldukları toplumun yöneticilerini muhatap alır. Hiçbir nebi tabandaki inançsız, akılsız ya da cahillerle başlamaz.

Din halkın afyonudur metaforu popüler kültürde sığ bir ateizm propagandası gibi algılansa da Marx'ın Hukuk Felsefesinin Eleştirisi metnindeki orijinal analizi çok daha derin bir yabancılaşma teorisine işaret eder.

Buradaki afyon benzetmesi yönetici sınıfın yani Kuran terminolojisiyle mele'lerin ve mütref sınıfının dini nasıl manipüle ettiğini açıklar. Ağrı kesiciler hastalığı tedavi etmez, sadece acıyı hissetmeyi engeller. Yönetici erk toplumdaki adaletsizlik, yoksulluk ve zulüm hastalığını tedavi etmek yani Kuran'daki kıst ve adaleti tesis etmek yerine halka ritüelleri ve uhrevi vaatleri bir ağrı kesici olarak sunar. Böylece halk sosyal yaralarını hissetmez hale gelir ve statükoya itiraz etme iradesini kaybeder.

Yönetici sınıf Kuran'ın doğrudan muhatabıdır ama sanki onları bağlamıyormuş gibi davranmıyorlar mı?

Din halkın afyonudur sözü, popüler kültürde çoğu zaman sığ bir ateizm sloganı gibi dolaşıma sokulur. Oysa Marx’ın Hegel’in Hukuk Felsefesinin Eleştirisine Katkı metnindeki bağlamı çok daha farklıdır. Marx, dini basitçe uydurma olarak küçümsemez, onu, acı çeken insanın iç çekişi, kalpsiz bir dünyanın kalbi ve ruhsuz şartların ruhu olarak tarif eder. Afyon benzetmesi de burada anlam kazanır. Afyon hastalığı tedavi etmez, fakat acıyı hissetmeyi azaltır. Marx’ın asıl hedefi, dini kullanan yönetimsel şartlardır, yani insanı teselliye muhtaç bırakan düzenin kendisidir. 

Bu yüzden mesele, din var mı yok mu? tartışmasından daha derindir. Asıl soru şudur, din, insanı hakikate ve sorumluluğa mı yönlendiriyor, yoksa halkı uyutup zulmü, yoksulluğu ve haksızlığı katlanılabilir hale getiren bir uyuşturucuya mı dönüştürülüyor?

Kuran açısından bakıldığında problem dinin yönetici erk tarafından kullanılmasıdır. Yönetici sınıf dinin Allah ile kul arasındaki boyutunu parlatıp, kul ile toplum arasındaki boyutunu görünmez kıldığında tarihsel bir suç işler. Onların paradigmasında dinin direği çoğu zaman dualar, semboller ve bedensel ritüellerdir. Fakat bu algının içinde kıst, infak, emanet, ölçü, yoksulun korunması, yetimin gözetilmesi, mülkün tekelleşmesine itiraz ve zulme karşı duruş geri plana itilir.

Oysa Kuran’daki nebi anlatıları, dinin doğrudan toplumsal ve siyasal bir yüzü olduğunu gösterir. Nebiler görevli oldukları toplumlarda öncelikle mele, mütref ve müstekbir sınıfları muhatap alırlar. Çünkü toplumdaki sapma çoğu zaman tabandaki sıradan insanların cehaletinden önce yukarıdaki güç sahiplerinin kurduğu bozuk düzenden kaynaklanır. Firavun, Nemrut tipi iktidar, Medyen’in ölçü-tartı düzeni, Semud’un güç ve imar kibri, Lut kavminin kamusal ahlaksızlığı, Nuh kavminin seçkinleri, bütün bu örneklerde muhatap yalnızca bireysel inançsızlık olmamıştır. Muhatap, organize olmuş bir toplumsal çürümedir.

Burada Weber’in meşruiyet teorisi de önemli bir açıklama zemini sunar. Weber’e göre iktidar yalnızca zor kullanarak ayakta kalmaz, kendisini meşru gösterecek inançlar, gelenekler ve semboller üretir. Din, iktidarın elinde bu meşruiyet üretiminin en güçlü araçlarından birine dönüşebilir. Yönetici sınıf, kendi çıkar düzenini kutsal düzen gibi sunmaya başladığında, itaat ahlaki bir görev, itiraz ise günah gibi kodlanır. 

Durkheim ise dinin toplumsal dayanışma ve ortak bilinç üretme gücüne dikkat çeker. Bu yaklaşım bize şunu gösterir: Din toplum kurucu bir enerjiye sahiptir. Fakat aynı enerji, eğer yönetici sınıf tarafından ele geçirilirse toplumu dönüştürmek yerine toplumu mevcut düzene bağlayan bir uyuşturucuya dönüşür. Din, ortak vicdanı diri tutacağı yerde statükonun kutsal perdesi haline gelir. 

Günümüz dünyasında bu mekanizma daha rafine biçimde işler. Modern iktidarlar dini çoğu zaman onu törenselleştirir, sembolleştirir ve kamusal adalet iddiasından koparır. Din; açılış dualarına, protokol konuşmalarına, milli-manevi sloganlara, yardım kampanyalarının vitrinine ve seçim dönemlerinin duygusal diline sıkıştırılır. Fakat aynı anda gelir uçurumu, yoksullaşma, emek sömürüsü, hukuk krizi, liyakatsizlik, servet transferi ve kamusal kaynakların belli çevrelere akması konuşulmaz hale getirilir.

Günümüz dünyasında bu mekanizmanın sofistike işleyişini Peter Berger, Thomas Luckmann ve Pierre Bourdieu’nün analizleriyle genişletmek mümkündür. Berger ve Luckmann’ın Gerçekliğin Sosyal İnşası tezi, yönetici elitin dini, toplumsal dünyayı meşrulaştıran sembolik bir evren olarak nasıl inşa ettiğini açıklar. Bireysel teselliye odaklanan bir dindarlık kurumsal güç tarafından desteklenir ve alternatif gerçeklik tanımları dışlanır. Bourdieu’nün simgesel iktidar ve habitus kavramları ise, bu sürecin nasıl içselleştirildiğini gösterir: Din alanındaki aktörler yani resmi din adamları veya medya vaizleri iktidarın belirlediği sınırlar içinde bir doxa yani sorgulanmayan kabul üreterek, adaletsizliği doğal ve değiştirilemez gösterir. Artık afyon prosperity gospel gibi popüler kültür formlarıyla, bireysel başarı ve manevi tatmin söylemleriyle de sunulmaktadır.

Neoliberal çağda dindarlık, Philippe Portier ve Jean-Paul Willaime’in belirttiği gibi bireysel performansın manevi tamamlayıcısına dönüştürülür. Yoksulluk ve eşitsizlik gibi sistemik sorunlar manevi eksikliğe havale edilir, yapısal eleştiri imkansızlaştırılır. Dinin bu ultra-bireyselleştirilmiş hali, kolektif adalet arayışının önündeki en büyük engellerden biri olarak işlev görür. Yönetici sınıf Kuran’ın doğrudan muhatabı olmasına rağmen, onun toplumsal dönüştürücü mesajını perdeleyerek tıpkı tarih boyunca yaptığı gibi dini bir yönetim teknolojisi olarak kullanmaya devam etmektedir. Marx’ın metaforunun derinliği tam da bu çok katmanlı yabancılaşmayı teşhir etmesindedir.

Böylece Marx’ın afyon dediği şey dinin iktidar elinde uyuşturucuya dönüştürülmüş biçimi olarak yeniden okunabilir. Kuran’ın uyandırıcı, inşa edici ve hesap sorucu dili yönetici sınıf tarafından yumuşatılır, törenselleştirilir ve bireysel ibadet alanına hapsedilir. Halktan sabır istenir, fakat yöneticiden hesap sorulmaz. Fakire kanaat öğütlenir, fakat zengine infak ve sorumluluk hatırlatılmaz. Mazluma ahiret tesellisi verilir, fakat zalime dünyada sınır çizilmez.

Bu nedenle asıl mesele şudur: Hangi din algısı halkın afyonuna dönüştürülür?

Kuran’ın dini afyon değildir; uyarıdır. Uyuşturmaz, uyandırır. Teselli verir ama haksızlığı normalleştirmez. İnsanı Allah ile bağ kurmaya çağırırken aynı anda toplumla sorumluluk ilişkisi kurmaya çağırır. Yönetici sınıfı kapsam dışı bırakmaz hatta bilakis onları doğrudan muhatap alır. Çünkü Kuran’da din toplumun çürümesini durdurmak için vardır.

Bu yüzden Marx’ın sözü Kuran merkezli bir okumayla yeniden kurulabilir: Afyon olan din iktidarın toplumsal sorumluluktan arındırdığı, ritüele indirgediği, hesap sormayan ve zulmü görünmez kılan ve bireyleri detaylarla oyalayan din algısıdır. Kuran’ın hedefi ise tam tersidir. İnsanı uyuşturan sahte teselliyi kırmak, mele ve mütref düzeninin üzerindeki kutsallık perdesini kaldırmak ve vahyi yeniden toplumsal uyanışın merkezine yerleştirmektir.