Geçmişin hadis editörlerinin künyeleri

Tarihten günümüze kendi yazdıklarına 'sahih' adını veren hadis editörlerinin künyelerini oluşturup bir bakalım. Ortak noktaları İran-Pers kültürü ile iç içe olmaları, Abbasi döneminde yaşamaları ve Resul öldükten en az 170 sene sonra doğmuş olmaları olarak karşımıza çıkıyor. Bu 3 ortak noktayı yaşamımız boyunca unutmayalım.

Abbasi döneminde yaşanan siyasi çalkantıları bilmek 'hadis' editörlüğünü anlamak için çok önemli bir nokta. İslam terminolojisine 'namaz', 'abdest', 'peygamber', 'oruç' gibi farsça kavramların nasıl girdiğini, Kuran'ın kullandığı salat, taharet, nebi-resul, siyam-savm gibi kavramların nasıl üzerlerinin örtüldüğünü de dönemi okuyarak anlayabiliriz.

Başlayalım, biraz ebu-ibni zehirlenmesi yaşayabiliriz, önden uyarayım.

Buhari
Tam Adı: Ebu Abdillah Muhammed b. İsmail b. İbrahim el-Cufi el-Buhari
Doğum Tarihi: 810
Doğum Yeri: Buhara / Maveraünnehir
İran veya Pers kültürü ile ilişkisi: Farsça konuşulan/Pers kültür çevresinde yetişti.
Ölüm yılı: 870
Ölüm yeri: Hartank, Semerkand yakınları
Dönemi: Abbasiler
Ana dili: Farsça
Mezhebi: Ebu Hanife'ye düşman olduğu için Şafii çizgisine yakın kabul edilir
Hocaları: Ali b. el-Medini, İshak b. Rahuyeh, Yahya b. Main, Ahmed b. Hanbel
Yetiştirdiği Kişiler: Müslim, Tirmizi, el-Ferebri
Varolduğu iddia edilen kitapları: el-Camiu’s-Sahih / Sahih-i Buhari, el-Edebü’l-müfred, et-Tarihul-kebir

Müslim
Tam Adı: Ebü’l-Hüseyin Müslim b. el-Haccac el-Kuşeyri en-Nisaburi
Doğum Tarihi: 821
Doğum Yeri: Nişabur / Horasan
İran veya Pers kültürü ile ilişkisi: Horasan/Fars kültür çevresi
Ölüm yılı: 875
Ölüm yeri: Nişabur
Dönemi: Abbasiler
Ana dili: Farsça
Mezhebi: Şafii etkisi
Hocaları: el-Buhari, İshak b. Rahuyeh, Ahmed b. Hanbel
Yetiştirdiği Kişiler: Ebu İsa et-Tirmizi dahil Horasanlı bazı hadis editörleri
Varolduğu iddia edilen kitapları: el-Camiu’s-Sahih / Sahih Müslim, el-Kuna ve’l-esma, et-Temyiz

Ebu Davud
Tam Adı: Ebu Davud Süleyman b. el-Eşas es-Sicistani
Doğum Tarihi: 817
Doğum Yeri: Sicistan-Sistan / Doğu İran-Afganistan havalisi
İran veya Pers kültürü ile ilişkisi: Sistan bölgesi/Fars kültür çevresi
Ölüm yılı: 889
Ölüm yeri: Basra
Dönemi: Abbasiler
Ana dili: Farsça
Mezhebi: Hanbeli etkisi
Hocaları: Ahmed b. Hanbel, Yahya b. Main, Ali b. el-Medini
Yetiştirdiği Kişiler: İbn Hibban, Ebu Bekir el-Hazimi ve Basra/Irak hattında bazı hadis editörleri
Varolduğu iddia edilen kitapları: es-Sünen, el-Merasil, Kitabü’l-Kader

Tirmizi
Tam Adı: Ebu İsa Muhammed b. İsa b. Sevre Yezid et-Tirmizi
Doğum Tarihi: 824
Doğum Yeri: Tirmiz-Termiz / Maveraünnehir
İran veya Pers kültürü ile ilişkisi: Pers-Türkistan sınır havzası, Farsça çevre
Ölüm yılı: 892
Ölüm yeri: Tirmiz çevresi
Dönemi: Abbasiler
Ana dili: Farsça
Mezhebi: Şafii meyli
Hocaları: el-Buhari, Müslim, Kuteybe b. Said
Yetiştirdiği Kişiler: el-Nesai dahil Horasan ve Mâveraünnehir hadis editörleri
Varolduğu iddia edilen kitapları: el-Cami / Sünen et-Tirmizi, eş-Şemailü’n-nebeviyye, el-İlelül-kebir

Nesai
Tam Adı: Ebu Abdurrahman Ahmed b. Şuayb en-Nesai
Doğum Tarihi: 829
Doğum Yeri: Nesa / Horasan
İran veya Pers kültürü ile ilişkisi: Horasan/Fars kültür çevresi
Ölüm yılı: 915
Ölüm yeri: Remle (Mekke’de öldüğünü söyleyen de vardır)
Dönemi: Abbasiler
Ana dili: Farsça
Mezhebi: Şafii kabul edilir
Hocaları: Kuteybe b. Saad, İshak b. Rahuyeh, İshak b. Ebi İsa
Yetiştirdiği Kişiler: Darakutni ve Şam-Mısır hattında birçok hadis editörü
Varolduğu iddia edilen kitapları: el-Mücteba / es-Sünenü’s-sugra, es-Sünenü’l-kubra, Hasaisu Ali

İbn Mace
Tam Adı: Ebu Abdillah Muhammed b. Yezid er-Rabii el-Kazvini
Doğum Tarihi: 825
Doğum Yeri: Kazvin / İran
İran veya Pers kültürü ile ilişkisi: Kazvin bölgesi/Fars kültür çevresi
Ölüm yılı: 887
Ölüm yeri: Kazvin
Dönemi: Abbasiler
Ana dili: Farsça
Mezhebi: Şafii eğilimli anılır
Hocaları: Ali b. Muhammed et-Tanafisi, İbrahim b. el-Münzir, Muhammed b. Rumh
Yetiştirdiği Kişiler: Ebu Yala el-Halili ve Kazvin hattında birçok hadis editörü
Varolduğu iddia edilen kitapları: es-Sünen, et-Tefsir, Tarihu Kazvin

*Not 1: Hadis editörlerinin "Varolduğu iddia edilen kitapları" dedik çünkü günümüze ulaşan orijinal nüshaları bulunamamaktadır.
*Not 2: Kuran dışı 'paralel din' inşa eden bu Pers kökenli hadis editörlerini 'rab'ler edinenleri de aklımızda iyi tutalım.