Hristiyanlıkta başörtüsü

Hristiyanlık tarihinde kadın başörtüsü ve rahibe kıyafeti pek çok zaman sanki doğrudan ilahi birer buyrukmuş gibi sunulur ve biz de pek sorgulamayız. Peki metinlerin kronolojik analizi ve tarihsel verileri incelediğimizde karşımızda vahyedilmiş bir hukuk mu çıkacak yoksa kurumsallaşmış bir gelenek mi? Konuyu inceleyelim.

Günümüz hristiyan inancınının kurucu figürü İsa'nın öğretilerini içeren kaynak metinlerde kadınların başlarını örtmesine dair tek bir emir veya düzenleme bulunmaz. Bu konuyla ilgili bir sessizlik söz konusudur. İlahiyat metodolojisi açısından bu sessizlik bir serbestiyet alanına işaret eder. 'Ama o dönemde kadınlar zaten başlarını örtüyordu' gibi bir itiraz gelebilir. Bir uygulamanın toplumda zaten var olması o uygulamanın ilahi bir norm olduğu anlamına gelmez, aksine vahyin bir konuda sessiz kalması, o konuyu kutsal zorunluluk alanının dışında bıraktığını kanıtlar.

İsa'nın kayıt altındaki mesajları şekilsel dindarlığın reddi ve içsel temizlik üzerine kuruludur. Kendi döneminin Şabat yasakları, temizlik ritüelleri vb. birçok katı Yahudi geleneğini de tasfiye etmiştir. Eğer başörtüsünü bir iman şartı olarak görseydi bunu normatif bir emirle sabitlemesi gerekirdi. İsa'nın bu konudaki mutlak sessizliği örtünmeyi bir kurtuluş meselesi olarak öğütlemediği ve kültürel bir değişken olarak bıraktığını gösterir.

Peki nerden çıktı?

Başörtüsünü bir cemaat kuralı olarak sunan metinler Pavlus'un yerel kiliselere yazdığı mektuplardır. Ancak burada kritik bir ayrım yapmalıyız. Pavlus'un mektupları belirli şehirlerdeki yönetimsel krizleri veya kaosu engellemek ya da saygınlığı korumak üzere yazılmış idari yazışmalardır.

Bu metinlerin sonradan Kanonik yani kutsal vahiy kabul edilen metinlerin içine dahil edilmesi onların orijinalindeki disipliner mektup kimliğini değiştirmez. Pavlus 1. Korintliler 11'de başörtüsünü savunurken doğa, melekler ve gelenek gibi argümanlara başvurur, yumuşak geçiş yapar, Tanrı böyle emretti cümlesini hiçbir zaman kullanmaz. Yani başörtüsü tavsiyesini Tanrı'ya dayandırmaktan özenle kaçınır, ama kendi disipliner anlayışına göre Pavlusçu olacak çevreler cemaatlerini kontrol etme kaygısıyla bu kısımları da kanonik metne ekleyeceklerdir.

Korintler 11
1. Beni örnek alın, tıpkı benim de Mesih'i örnek aldığım gibi.
2. Her konuda beni hatırladığınız ve size ilettiğim öğretileri olduğu gibi koruduğunuz için sizi övüyorum.
3. Ama şunu bilmenizi isterim: Her erkeğin başı Mesih, kadının başı erkek, Mesih'in başı da Tanrı'dır.
4. Başına bir şey takıp dua eden ya da peygamberlikte bulunan her erkek, başını küçük düşürür.
5. Ama başı açık olarak dua eden ya da peygamberlikte bulunan her kadın, başını küçük düşürür. Böylesinin başı kazınmış bir kadından farkı yoktur.
6. Kadın başını örtmüyorsa, saçını kestirsin. Ama kadının saçını kestirmesi ya da kazıtması ayıpsa, başını örtsün.
7. Erkek başını örtmemelidir; o, Tanrı'nın benzeri ve görkemidir. Kadın da erkeğin görkemidir.
8. Çünkü erkek kadından değil, kadın erkekten yaratıldı.
9. Erkek kadın için değil, kadın erkek için yaratıldı.

Kuran'ın bu metinleri teyit etmediği açık. Zaten bahsettiğimiz gibi bu metinler ilahi metinlerin içerisine yerleştirilmiş Pavlus'un mektuplarıdır. Pavlus'un vahiy aldığı da günümüz hristiyanlarının bir uydurmasıdır. Metnin patterni de zaten fabrikasyon olduğunun sayısız emaresi ile bezenmiş durumda.

Korintler 11 tamamıyla uydurma bir metindir. Kadını erkeğin görkemine indirgeyen ve varoluşunu hiyerarşik bir ikincilliğe mahkum eden net bir patriyarka manifestosudur. Metindeki saç kazıtma vurgusu itaati fiziksel bir aşağılama ve toplumsal utanç üzerinden tanımlayan faşizan bir sosyal ölüm tehdididir. Kadına 'ya otoriteye boyun eğ ya da kamusal alanda kimliksizleş' ültimatomu verir. Antik dünyada kölelere veya zina edenlere uygulanan bu cezanın din alanına taşınması kadın bedenini bir özne olmaktan çıkarıp erkeğin ilahi düzendeki üstünlüğünü kanıtlayan disipliner bir denetim alanına dönüştürür. Tıpkı Emevi ve Abbasi döneminde erk'i eline geçiren yönetici erkek egemen sınıfın öncelikli olarak kadınları toplumdan tecrit etmeleri gibi.

Rahibe kıyafeti habit olarak da bilinir. Gördüğümüz gibi İncil kökenli bir üniforma değildir. Bu kıyafetin evrimi dindarlığın nasıl moda ve tarih üzerinden inşa edildiğini gösteren en net örneklerden de biridir.

3. ve 4. yüzyıl geç antik çağda Mısır'daki ilk keşiş topluluklarına çöl anneleri denirdi. Buradaki ilk kadın keşişler aslında özel bir kutsal üniforma giymiyorlardı, hem mevsim ve coğrafi şartlar hem de toplumun geri kalanından ayrılmak için sade, gösterişsiz ve ucuz kıyafetler tercih ediyorlardı. Amaç çöl ikliminden korunmakla birlikte dünyevi lüksten ve statüden de kopmaktı. Rahibe kıyafetinin ilk temelleri burada atıldı.

Bugün klasik rahibe formunun ana bileşeni olan peçe ve yüz boyun çevresini kapatan wimple adındaki örtü aslında 12. ve 14. yüzyıllar arasında Avrupa'daki sıradan kadınların giydiği standart bir başlık biçimiydi. Zamanla sivil moda değişip kadınlar bu başlıkları bıraktığında manastır hayatı dünyadan kopuşun bir simgesi olarak bu eski modada çakılı kaldı.

Orta Çağ sonunda kilise bu eski sivil modayı koruyarak rahibeler için zorunlu bir üniforma haline getirdi. Yani rahibe kıyafeti gökten inmedi, o dönemin sıradan kadın kıyafetinin manastır disiplini içinde fosilleşmiş hali olarak gelenekselleşti.

Hristiyanlıkta kadın başının örtülmesi sonraki dönemlerde kurumsallaşan kilisenin kadın bedenini denetleme mekanizması olarak devam etti. 1. Timoteos gibi mektuplarda kadının otoritesinin sınırlanmasıyla kıyafet denetiminin paralel gitmesi de tesadüf değil.

Ortada değişmez ilahi bir öz yoktur. İsa'nın serbest bıraktığı alan, Pavlusçu mektuplarla disipline edilmiş, Orta Çağ modasıyla şekillendirilmiş ve nihayet kilise hukukuyla kutsallaştırılmıştır.

Bugün Vatikan'ın 1983 Kanon Hukuku düzenlemesinde bu mecburiyeti sessizce kaldırması aslında bu uygulamanın bir iman esası ve vahiy merkezli bir emir olmadığını da göstermişti. Vatikan konunun tarihsel bir disiplin olduğunu fiilen kabul etmişti.

Hristiyanlıkta başörtüsü konusu Tanrı kaynaklı olmayan dolayısıyla evrensel nitelik de taşımayan ve İsa'nın öğretisinde yer bulmayan, ancak sonradan kanonik yapıya insan eliyle eklemlenen Pavlusçu mektuplarla statüko haline getirilen ve Orta Çağ modasının korunmasıyla kutsallaştırılan bir süreçtir.

Bizdeki gelenekçiliğe ne kadar da benziyor değil mi?