İnsan zihninin kısayolları

İnsan zihni karmaşık dış dünyayı anlamlandırmak için sürekli kestirme yollar arayabilir. Psikolojide bilişsel önyargılar olarak adlandırılan bu zihinsel kısayollar günlük kararlarımızı olduğu kadar din algısı gibi derin sosyolojik olguları nasıl anlamlandırdığımızı da doğrudan şekillendirir. Günümüz Türkiye'sindeki kutuplaşmış din algısını anlamak için psikolojinin iki temel kavramı olan halo ve horn efektlerini incelemek ufuk açıcı bir okuma olabilir.

Zihnimizin bir bütünü değerlendirirken tek bir detaya takılıp kalması durumunu iki zıt yönüyle şöyle tanımlayabiliriz.

Bir kişinin veya nesnenin sahip olduğu tek bir olumlu özelliğe mesela dış görünüşüne, güçlü hitabetine veya statüsüne bakarak o kişinin diğer tüm özelliklerinin de kusursuz ve iyi olduğunu varsaymak önemli bir yanılgıdır. Bu durumun dini terminolojideki karşılığı kişiye bir kutsallık halesi atfetmektir. Veya tam tersine eğer bu kişi İslam karşıtı ise onun sözlerinin ciddiye alınır bir tarafı olduğu yanılgısı zihnimizde belirebilir. Bunun psikolojideki adı halo efektidir.

Bu durumun tam zıttı ise bir kişi veya durumla ilgili tek bir olumsuz özelliğe veya kötü deneyime odaklanıp o kişinin inandığı tüm değerler dünyasının bütünüyle kötü, karanlık veya tehlikeli olduğunu varsayımıdır. Türkçe literatürde şeytanlaştırma etkisi veya lekeleme yanılgısı olarak geçen bu kavramın psikolojideki adı ise horn efektidir.

Bu iki psikolojik yanılgıyı Türkiye'deki geleneksel kültürel din hegemonyası, din karşıtlığı ve Kuran merkezli din algısı arasındaki çatışmaya formüle ettiğimizde toplumsal kutuplaşmanın anatomisi ortaya çıkabilir.

Sahte kutsallık efekti
Şekilcilik ve Kuran dışı tahakküm

Türkiye'de dini tekelinde tuttuğunu iddia eden tarikat, cemaat veya mezhep yapıları güçlerini doğrudan halo efekti'nden alır.

Bu yapılardaki temsilciler sarık, başörtüsü, cübbe, sakal, tapınak, boncuk çekme, 'kutsal' kabul edilen insan figürler, karizmetik kabile reisleri, 'kutsal' sayılan Kuran-dışı kitaplar ve özel günler gibi şekilsel unsurları veya Arapça kelimelerle bezenmiş hitabetleri bir tetikleyici olarak kullanırlar. Dini doğrudan kaynağından öğrenmeyen ve öğretmeyen kitleler bu şekilsel dindarlık vitrinine bakarak sahte dini temsil eden kişilerin başlarına zihinsel bir kutsallık halesi yerleştirir.

Bu yanılgının trajik neticesi ise hilenin meşrulaşmasıdır. Başlarındaki bu sahte kutsallık halesi sayesinde söz konusu figürlerin ürettiği Kuran dışı iddialar, şekilsel zorlamalar, kadınları sosyal hayattan dışlayan eril fetvalar ve kendi uydurdukları helal ve haram listeleri sorgulanamaz hale gelir. Toplumun bir kesimi bu kişileri dini en iyi bilenler varsaydığı için onların ağzından çıkan her sözü Allah'ın emri zannederek körü körüne bir itaate sürüklenir.

Kötü örneklere bakıp kaynağı reddetmek
Horn efekti

Diğer kutupta ise dini hiç bilmeyen, Kuran'ı kendi dilinde bir kez bile okumayıp İslam'ı sadece sosyal medyada, TV'de, mitinglerde veya sokakta gördüğü temsilciler üzerinden tanıyan kitleler yer alır.

Bu kitleler sözde din temsilcilerinin akıl dışı açıklamalarına, özgürlükleri kısıtlayıcı tavırlarına veya karıştıkları skandallara şahit olduğunda devreye horn efekti girer. Zihin bu kişilerin yarattığı karanlık tabloya bakar ve onlara şeytani bir boynuz takar.

Ancak bu bir sosyolojik felakettir ve aklı aktive etmeyen zihinlerin bir tuzağıdır. Birey bu şeytani boynuzu hem o yozlaşmış din adamına hem de onun inancına takar ve ardından sanki bu olumsuzluğu doğuran unsur Allah'ın mesajıymış gibi bir kanıya ulaşır. Temsilcinin hataları da böylece ana kaynağın yani Kuran'ın üzerini örtmüş olur. Müslümanlık buysa İslam akıl dışı ve baskıcı bir dindir önkabulü oluşur. Kuran'ın adaleti, aklı merkeze alan yapısı, cehalet ve yoksullukla mücadeleyi emreden evrensel mesajı onu hiç okumamış insanların zihninde kötü temsilcilerin eylemleri yüzünden haksızca yok sayılır.

Din karşıtlarının sahte bilgelik halesi
Ünvana ve statüye aldanmak

Halo efekti din karşıtı kutbu da esir alan çift yönlü bir yanılgıdır. Münafikun suresi 4. ayet ilginç bir vurgu yapar:

Onları gördüğünde bedenleri seni hayran bırakır; konuşurlarsa sözlerine kulak verirsin. Sanki dayandırılmış kerestelerdir, her bağırtıyı kendi aleyhlerine sanırlar....

Ayette dikkat çekilen tipoloji dış görünüşleri hoşa giden ve sözlerine kulak verilen gösterişli profillerdir. Günümüzde akademik bir unvan, entelektüel bir jargon veya modern bir imajla karşımıza çıkabilirler.

Bir yazarın, akademisyenin veya popüler bir figürün dış görünüşü, din karşıtı duruşu, statüsü veya kelime dağarcığı zihinlerde farklı türden bir halo efekti yaratır. Söz konusu kişinin İslam'a veya Kuran'a yönelik eleştirilerinin otomatik olarak bilimsel, rasyonel ve tartışılmaz olduğu yanılgısını doğar. Tıpkı cübbeye ve sakala bakarak sözde din adamlarının her lafını 'kutsal' kabul eden kitlelerinki gibi. Bu kez de modern kılığa, popülariteye ve statüye aldanan kitleler din karşıtı söylemleri hiçbir eleştirel süzgeçten geçirmeden ciddiye alır ve mutlak doğru olarak kodlar. Nihayetinde her üç kutup da Kuran'ı ve aklı merkeze almak yerine imajın otoritesine teslim olma hastalığını paylaşır.

Çözüm nedir?
Köklere dönüş ve kavramları doğru okumak olabilir mi?

Günümüz Türkiye'sinde İslam'ı bu psikolojik kapan etkisinin elinden kurtarmanın tek yolu aracıları devreden çıkarıp köklere dönüş hareketini başlatmaktır.

Kuran aslında insan zihnini hem halo hem de horn efektinden korumaya çalışan bir manifestodur. Ataların izinden körü körüne gitmeyi aşağılayarak, ruhban sınıfının sözde kutsallığını yıkarak ve insanları sürekli akletmeye çağırarak kişiyi özgürleşmeye davet eder.

İslam'ın kavramlarını yozlaşmış aracıların anlatılarından dinlemeyi bırakıp doğrudan Kuran'ın kendi anlamsal bütünlüğü içinde yeniden keşfetmek ve kaynağa bizzat doğrudan temas etmekle aydınlanabiliriz.