İslam vahiy dininden rivayet dinine nasıl dönüştü?

Günümüzde ciddi bir sorunla karşı karşıyayız. İnsanlar vahiy dininden uzaklaştırıldı, buna karşın rivayet, mezhep, korku, aracı otorite ve gelenek katmanlarıyla örülmüş paralel bir dinin içerisine yerleştirildi. Bu sonradan insanlar tarafından yaratılan yapay din özgürleştiren, aklı açan, toplumu ayağa kaldıran bir rehber olmaktan çıktı. İnsanı pasifleştiren, korkutan, bölen ve kaynağa ulaşmasını engelleyen kültürel bir sisteme dönüştü.

Bu dönüşümün adı kaynak hiyerarşisinin yer değiştirmesidir. Kuran'ın merkezde olduğu bir din algısından Kuran'ın saygı duyulan ama pratikte 'anlaşılamaz' olarak konumlandığı bir din algısına geçiştir. Kuran'ın terk edilmesinden çok daha sinsi olan Kuran'ın elde tutulup hükmünün başka katmanlara devredilmesidir.

Kuran'da kaynak inşası son derece açık kurulur.

"O, size Kitap'ı ayrıntılı olarak indirmişken, Allah'tan başka bir hakem mi arayayım?" Kendilerine Kitap verdiklerimiz, bilirler ki bu Rabb'inden Hakk olarak indirilmiştir. O halde, sakın kuşku duyanlardan olma!
Enam 114

Hakemlik meselesi doğrudan kaynağa bağlanır.

Rabb'inizden size indirilene uyun. O'nun yanı sıra başka velilere uymayın. Ne kadar az öğüt tutuyorsunuz!
Araf 3

ve Casiye 6'da ise çarpıcı soru gelir:

İşte bunlar, Bizim sana Hakk olarak anlattığımız Allah'ın ayetleridir. O halde Allah'tan ve O'nun ayetlerinden sonra hangi hadise inanacaklar?
Casiye 6

Tarihsel süreçte bu katı hiyerarşi bozulmuştur. Vahyin etrafında oluşan açıklama, uygulama, hukuk, mezhep ve rivayet katmanları zamanla yardımcı unsur olmaktan çıkıp dinin kendisi gibi algılanmaya başlamıştır. Başlangıçta 'Kuran'ı nasıl doğru anlayacağız?' sorusuna cevap arayan yorum faaliyetleri zamanla Kuran'ı ancak şu rivayet, şu mezhep, şu imam, şu gelenek, şu otorite üzerinden anlayabilirsin diyen kapalı bir sisteme dönüşmüştür.

Burada kırılma noktası rivayetlerin söylenti olmaktan çıkıp hüküm kaynağına dönüşmesidir. Rivayet incelemeye, tenkide, bağlam analizine ve Kuran'a arz edilmeye muhtaçtır. Fakat kutsal otoriteye dönüştüğünde artık Kuran'ı destekleme iddiasının ötesine geçer ve Kuran'ın üzerine yerleşen bir katman haline gelir. Bu aşamadan sonra dinin pratik merkezi değişir. İnsanlar Kuran'ın açık ilkesinden çok şu kitapta geçti, şu imam böyle dedi, büyüklerimiz böyle yaptı, bizim mezhepte böyledir cümleleriyle yönlendirilir.

Rivayet literatürünün tarihsel gelişimi bu dönüşümde önemli bir yer tutar. Örneğin Buhari 810-870 yılları arasında yaşamıştır. Kuran ile rivayet külliyatının oluşumu arasında yaklaşık iki asırlık tarihsel mesafe vardır.

Bu mesafe rivayetleri vahiy gibi mutlaklaştırmanın bilimsel olarak sorunlu olduğunu gösterir. Arada sözlü aktarım, siyasal çatışmalar, mezhep mücadeleleri, fetih coğrafyalarının kültürel etkileri, raviler, isnad sistemleri, fıkhi ihtiyaçlar ve otorite mücadeleleri vardır. Bu nedenle rivayet külliyatı tarihsel aktarım, seçme, eleme, tasnif ve yorum sürecinin ürünüdür.

İkinci büyük kırılma ise fıkhın dinin yerine geçmesidir. İmam Şafii 767–820 yılları arasında yaşamış ve günümüz pratiklerindeki İslam hukuk düşüncesinin oluşumunda belirleyici rol oynamıştır. Şafii rivayetlerin de vahiy olduğunu ileri sürmüş, rivayet kayıtlarının Kuran'a eşdeğer normatif hukuk kaynağı haline gelmesi gerektiğini savunmuş ve fıkıh teorisini de bu şekilde geliştirmiştir. Yani bir insan dini otoritenin yapısını kökten değiştirmiştir.

Buradaki mesele Şafii'nin kimliğinden bağımsız olarak kurulan yeni din inşasıdır. Vahiy merkezli din anlayışında Kuran ana kaynaktır, Resul vahyin elçisi ve uygulayıcısıdır. Fakat sonraki sistemlerde Resul'e atfedilen rivayetler Kuran'ın yanında ikinci bir yasa alanı gibi konumlandırılmıştır. Daha sonra bu ikinci alanı fıkıh taşımış, fıkhı mezhepler, mezhepleri de halk dindarlığı taşımayı sürdürmüştür. Ve insanoğlu Kuran'ın doğrudan muhatabı olmaktan çıkarak mezhep sisteminin pasif takipçisine dönüşmüştür.

Bu dönüşümün en tehlikeli yanı kendisini dine hizmet ediyor gibi göstermesidir. Kuran'ı koruyoruz, Nebi'nin sünnetini yaşatıyoruz, ümmetin mirasını sürdürüyoruz cümleleriyle başlayan süreç çoğu zaman Kuran'ın hükmünü gelenek lehine askıya alan ve Kuran'da hiç anılmayan konuları kanunmuş gibi sunan bir yapıya dönüşür.

Örneğin mürtedin öldürülmesi, recm, Kuran ayetlerinin rivayetlerle iptal edilmesi gibi major ve insan üretimi kanunlar Kuran'da olmadığı halde bu sisteme sokuşturulmuştur.

Sahte din nasıl kurulur?

Sahte dinde vahih hiçbir zaman tamamen reddedilmez. Çoğu zaman vahyin adı korunur fakat hem anlamı dönüştürülür hem de hükümleri tartışmaya açılır. Kitap duvarda asılıdır, törenlerde okunur, cenazelerde seslendirilir, hatimlerde ana dilinden okunur fakat kimse içeriğini bilmez.

Sahte dinin birkaç ayırt edici özelliği vardır.

Birincisi kaynak bulanıklığı üretir. İnsan artık neyin Allah'ın ayeti neyin tarihsel rivayet, neyin mezhep yorumu, neyin yerel gelenek, neyin siyasal ihtiyaç olduğunu ayırt edemez.

İkincisi aracı sınıf üretilir. İnsan ile Allah'ın kitabı arasına sürekli bir açıklayıcı otorite konur. Hoca olmadan anlayamazsın, mezhep olmadan yaşayamazsın, şeyh olmadan ilerleyemezsin, rivayet olmadan Kuran eksik kalır denir.

Üçüncüsü ahlak yerine ritüel ayrıntıları büyütülür. Kuran'ın adalet, yoksul, yetim, emanet, infak, zulüm, ölçü, söz, akıl, bilgi ve sorumluluk vurgusu geri plana itilir. Din yalnızca sakal boyu, başörtüsü, mezhep ayrıntısı, özel gece ritüelleri, kabir pratiği, şeyh bağlılığı ve korku anlatıları üzerinden tanımlanır hale gelir.

Dördüncüsü insanı dünyadan sorumlu özne olmaktan çıkarır. Refah üretmek, güvenli toplum kurmak, adil yönetim inşa etmek, yöneticiye sorumluluk yüklemek, bilgiyi çoğaltmak, emeği korumak, yoksulluğu azaltmak, liyakat sistemi kurmak gibi hedefler dinin merkezinden uzaklaştırılır. Yerine bekleme, katlanma, susma, itaat etme ve öbür dünyada karşılığını alma psikolojisi geçer.

Mesele doğrudan medeniyet meselesidir. Bir toplumun din algısı bozulduğunda düzeni de bozulur. Kaynağı belirsizleşen din hesap bilinci üretmez sadece otorite bağımlılığı üretir ve köleler yaratır. Kuran'dan kopan toplum, vahyin yeryüzü hedeflerini de kaybeder. Başarısız olur, ezilir, küçülür, parçalanır ve zayıflar.

Kuran'ın dünyaya dair hedefi rivayetlerdeki gibi insanı pasif dindarlığa hapsetmek olsaydı işimiz gerçekten çok kolaylaşırdı. Fakat vahiy aklı çalıştıran, zulmü engelleyen, servetin tek elde dolaşmasını önleyen, yoksulu gözeten, yetimi koruyan, emanetleri ehline veren, ölçüyü düzgün tutan, sözleşmeye sadık kalan ve toplumsal güveni inşa eden bir bilinç ister. Bu oldukça zordur. Rivayetçi bakış açısı ise ritüel tapınma ile işlerin çözüleceği algısını sürekli pompalamaya devam eder.

Rivayetçi din algısının ana görevi Kuran'ın düzeltici hükümlerini gölgelemektir. Bunu da binlerce detay hüküm üreterek yapar. Bir toplum yürümeyi zamanla unutup ayakkabının bağcık rengiyle meşgul olabilir. Bugün İslam insancındaki kriz tam da budur, kaynak kaybolmuş, gereksiz ayrıntılar merkeze geçmiş, vahyin dönüştürücü gücü geleneksel kabukların içinde görünmez hale getirilmiştir.

Bu döngüden nasıl çıkacağız?

Çıkış kaynak hiyerarşisini yeniden kurmaktır. Rivayet tarihsel veri olabilir fakat vahiy değildir. Fıkıh insan emeği olabilir fakat Allah'ın mutlak hükmü yerine geçemez. Mezhep yorum geleneği olabilir fakat Kuran'ın üzerinde bağlayıcı otorite olamaz. Alimlerin bazıları değerli olabilir fakat insan ile Allah'ın kelamı arasında zorunlu aracı sınıfa dönüşemez. Gelenek yeri gelir incelenebilir fakat dinin kendisi sayılamaz.

Kuran ana kaynaktır.
Rivayet insan üretimi tarihsel veridir ve Kuran'a arz edilir.
Fıkıh tarihsel yorumdur ve bağlayıcılığı yoktur.
Mezhep yorumlar tarihidir.
Nebi, Kuran'ın yanı sıra ikincil hüküm koyucu olarak konumlanmaz, sadece vahyin elçisi, uyarıcı, hatırlatıcı ve müjdecidir.

Peki sistemi nasıl yeniden inşa edeceğiz?

Tabi ki salatın ikamesi ile. İnsan sadece bu yolla Kuran'a yaklaşabilir.

Vahye dönmeyi yeni bir din kurmak olarak niteleyenler olacaktır. Tam tersine din diye birikmiş tarihsel tüm yapay katmanları kaynağın ışığında ayıklamaktır. Kuran'ın açık mesajını rivayet, mezhep, şeyh, korku, kurtarıcı beklentisi ve iptal teorileri altında boğulmaktan kurtarmaktır.

Bugün en temel soru şudur, insanlar Allah'ın indirdiği dine mi yoksa Allah'ın adına inşa edilmiş tarihsel bir dine mi inanıyor?

Cevap biraz rahatsız edici. Çünkü dünyanın tamamında yaşanan durum Kuran'da inşa edilen vahiy dininden çok uzaktadır. Kuran'dan belli belirsiz parçalar taşıyan yapay bir din bugün İslam zannediliyor.

Bu yapay din insanı kaynaktan uzaklaştırıyor, bilinci zayıflatıyor ve sorumluluğu azaltıyor.

Şu soruyu kendimize sormalıyız, hangi dine inanıyorum? Vahiy dinine mi rivayet dinine mi? Kuran'ın insanı ayağa kaldıran çağrısına mı uyuyorum yoksa geleneğin insanı diz çöktüren ve pasifleştiren sistemine mi? Bildiklerimi duyarak mı öğrendim yoksa kendim keşfedip araştırarak mı?

Gerçek dönüşüm bu soruları cesaretle yanıtlamakla başlayacaktır. Köklere dönüş umut yeşertici bir inşa tasavvurudur.