Rivayet metodolojisi neden bilimsel değil?

Rivayet metodolojisi neden bilimsel değil?

Yaklaşımlarımda rivayetler yerine ‘hadis’ kelimesini kullanmaktan imtina ediyorum. Çünkü Kuran ayetleri mutlak doğru tek hadisler bütünüdür, hadis de en basit manasıyla söz demektir. ‘Ahsenel hadis’ yani sözlerin en güzeli olarak nitelenen Kuran ayetlerini bırakıp rivayetlerin peşinde koşmak bir metodoloji hatasıdır. Daha rahat anlaşılması için bu metinde rivayetler için ‘hadis’ tabirini de kullanacağım.

Klasik hadis usulünün en temel yapısal kusuru, bilginin sıhhatini içeriğin yani hadis metninin mantıksal ve vahyi tutarlılığı yerine, nakilci silsilenin güvenilirliğine indirgemiş olmasıdır. Bilimsel metodolojide bir verinin doğruluğu o veriyi taşıyan kişinin ahlaki vasıflarıyla asla ölçülmez. Verinin nesnel gerçeklikle ve temel parametrelerle olan uyumuyla test edilir. Rivayet dininde ise kimin söylediği, ne söylendiği gerçeğini yutmuş durumdadır. Böylece mantıksal safsatalardan biri olan otorite icat etme ve ona itaat bir yöntem haline getirilmiştir. Bu durum Kuran’ı yaşayan bir hükümler bütünü ve süzgeç olmaktan çıkarıp dini kontrol edilemeyen, denetlenemeyen ve tarihsel şahsiyetlerin taraflı algılarına mahkum eden sanal bir gelenek haline getirmiştir.

Bir bilginin doğruluğunu o bilgiyi getiren kişinin dürüstlüğü üzerinden onaylamak bilimsel bir doğrulama yöntemi olarak karşımıza çıkmaz.

Mesela bir tıp doktoru, kanseri %100 iyileştiren bir ilaç bulduğunu iddia etse ne yapılır?

- Modern bilimde önce ilacın formülü istenir, moleküler yapısını incelenir, hayvanlar üzerinde test edilir, ardından çift kör klinik deneyleriyle etkisini ölçülür. Doktorun çok dürüst biri olması veya hiç yalan söylememiş olması ilacın biyokimyasal etkisini kanıtlamaz.

Ama rivayet metodu ne yapardı? Bilim heyeti toplanır ve ilacın formülüne bakmak yerine doktorun biyografisini ve aile şeceresini incelerdi. Bu doktor gençliğinde hiç yalan söylemiş mi? Borçlarına sadık mı? Güvenilir bir çevresi var mı? diye sorulurdu.

Eğer doktor dürüst bulunursa ilaç laboratuvarda test edilmeden sahih kabul edilir ve hastalara dağıtılırdı. Bu durumda doktorun iyi niyetli ama yanılmış olma ihtimali tamamen göz ardı edilmiş olurdu.

Bu metot arkasından milyonlarca insanı sürüklüyor diye doğru kabul edilemez tabi ki. Gülünç bir metottur.

Modern dünyada bu metodu kullanmak bilimi nesnel gerçeklikten koparıp bir güven kültüne bağımlı kılar. Aslında yapmak istedikleri de tam olarak budur, bilgiyi kaynağından kopararak kişilere bağımlı kılmak. Bilgi kişi’ye endekslendiği an da o kişi kutsallaşır, hata payı sıfırlanır ve o kişinin her söylediği mutlak doğru sanılarak bilimsel ilerleme durur. Ve bugün rivayet dininin yaşadığı kriz tam olarak budur, kişiyi kutsayan bir yöntemsel körlük.

Peki ne olmalıydı?

İnşa edilmesi gereken bilimsel yöntem Kuran’ı, tüm ikincil metinlerin üzerine bir yanlışlama kriteri olarak yerleştiren katı bir metin tenkidi sistemi olmalıydı. Bu sistemde herhangi bir rivayet, söylence, gelenek veya içtihat Kuran’ın genel akışı, akıl ilkeleri, evrensel ahlak yasaları ve tarihsel gerçeklik ile çeliştiği anda kaynağına bakılmaksızın reddedilmeliydi.

Bilimsel bir din inşası metnin ürettiği sonucun toplumsal ilişkiler, adalet, liyakat ve refah üzerindeki izdüşümlerini ölçen aksiyolojik denetime dayanmalıydı. Ancak bu süzgeç terk edildiği için vahiy gibi berrak bir kaynak çelişkili rivayetlerin, yerel kültürlerin ve siyasi manipülasyonların oluşturduğu devasa bir kirlilik havuzuna dönüştürüldü.

Kaynaktan kopuş ise kaçınılmaz hale geldi.

Tekrar köklerimize dönebilecek miyiz? Kuran ile yeniden tanışmaya hazır mıyız?