Kuran'daki bakara kavramının anlam genişliği üzerine

Bakara denildiğinde akla ilk gelen çoğu kez sığır kavramı olur. Bize böyle öğretilmiştir. Aynı isimli surenin de isim anlamının sığır olduğu düşünülür. Kelimenin dayandığı BG̈R kökü, fiil kullanımında aslında bize ilginç açılımlar sağlayan bir kelimedir.

Kök semantiği yarmak, kesip açmak, içini ortaya çıkarmak fikrine yerleşir. Toprağı sabanla yarıp alt katmanı görünür kılmak, gömülü bir şeyi açmak, bir meseleyi deşip özüne inerek ortaya çıkarmak gibi anlamlar muhteşem açılımlar sağlar.

İlginç bir şekilde tam karşı eksende duran G̈BR kökü ise defnetmek, toprağa koyup üstünü kapamak, bir şeyi gömerek gizlemek anlamını taşır. Kabir bu eylemin mekanına dönüşür, açılan çukurun kapatılarak içeriğin gizlendiği yer haline gelir. Birinde açığa çıkış, diğerinde ise gömme ve gizleme. Aynı ses fonetiğinin farklı dizilimlerle iki zıt yön üretmesi belagatın gücü ve belki de ironisidir. Bu pencereden baktığımızda bakara ve kabara kavramları farklı yönlerde çalışan ama temelinde aynı eyleme dayanan sanki birbirlerinin reverse aksiyonları gibidir. Allah açığa çıkarır insanlar ise gömer. Yeniden dirilişte kabirleri yarıp çıkaracak olan da yine Allah'tır.

Bu kılcal semantik ayrım, Bakara suresinin işlevini kavramada şaşırtıcı derecede açıklayıcı bir perspektif sunabilir. Surenin adı yaygın kanaatte sığır/inek kıssasından gelir. Fakat bu adlandırma kıssanın ötesine geçerek kökün hareketini de içinde barındırır, açmak, yarıp içeriği görünür kılmak anlatı boyunca devam eder. Bakara suresinin iç anlam akışı tam da bu hareketin vahiy düzlemindeki karşılığıyla örülü haldedir. Tam bir açığa çıkarma akışı izleriz.

Sure ilk sayfalarında insan topluluklarını üç temel tutumda tasnif eder, iman edenler, inkar edenler ve iman-inkar arasında kalanlar. Bu tasnif bir tür niyet ile görünüş arasındaki boşluğu yarıp içeriği gösteren bir teşrihtir. İman ile inkar arasında kalmış kişi tasvirlerinin betimleyici yoğunluğu ışık ve karanlık, yağmur ve fırtına, duyma ve görmeme imgeleri ile adeta bir karakter röntgeni çeker. Yani surenin açılışı bile açıp yarma hareketini üstlenir, görünmeyeni ortaya çıkararak eğilimlerin özünü ifşa eder.

Ardından gelen uzun beni İsrail pasajı da aynı çizgiyi sürdürür. Hatırlatmalar, misaklar, nimetin unutulması ve gerekçelendirmeler. Vahiy burada örtülmüş motivasyonları açığa çıkarır, nasıl oluyor da doğrudan tecrübe edilmiş ayetlere rağmen kalp katılaşabiliyordur? Sure sürekli içimize doğru yönelir.

Bakara’nın hukuki ve ahlaki ayetleri de aynı semantik hareketi izler. Kısas, vasiyet, nafaka, süt emzirme, yeminler, ticari borç-alacak yazımı, riba yasağı, hac, savm, savaş ve savunma gibi alanlarda vahiy, toplumda uygulanması gereken fiillerin normatif çerçevelerinde örtülü kalan her şeyi açık hükme bağlar. Bu durum kökün yine anlam imgesine tam olarak denk düşer. Açıklık burada bilişsel bir farkındalığa dönüşür. Hatta yazıyla tescil edilen alacak-verecek sözleşmesi ayeti 2:282 bu yüzden surenin ve hatta Kuran'ın en uzun ayetidir, kapatma muğlaklık, kayıt altına şahitli şekilde almak ise açmadır. Kuran muğlaklığa imkan tanımaz.

Surede kimler Resul'ü görünür olduğu için, kimler hakikati içeriğine bağlanarak izliyor sorusu da sorulur. Yüzeyde aynı eylem yani yönelmek sürdürülürken, niyetin iç katmanına da vurgu yapılır, yani hakikate. Bu durum, BG̈R kökünün bilişsel izdüşümüdür. Vahiy davranışın kabuğunu yarıp iradenin çekirdeğine iner.

Bu pencereden bakıldığında Bakara kavramı, surenin bütününü anlamaya yarayan bir anahtar kelimeye dönüşür. Vahyin işaret ettiği yön örtük olanı açığa çıkarmaktır, kapalı kodları, yerleşik ama çarpık teamülleri ve sübjektif gerekçeleri yarıp görünen bir ilkeye bağlamaktır. Kökün karşıt ekseni olan G̈BR ise insan eğiliminin teolojik ifadesine dönüşür. İnsanlık hakikati gömmek, üstünü kapamak, eylemsiz ve sessiz kalmak eğilimindedir. Kuran’ın uyarı retoriğinde sıkça rastladığımız örtme yani küfr fiili bu yüzden semantik olarak kabir fiiline de komşudur. Bilgi, çıkar, süsler, gösteriş, alışkanlıklar yahut eski inançlara olan aidiyet, gerçeğin üstünü bir tabaka gibi örter. Bakara bu tabakayı yarmak için gelir.

Bu yeni mercek surenin pedagojisini berraklaştırır. Vahiy muhatabını pasif bir dinleme konforundan çekip aktif teşrihe çağırır. Bu hüküm hangi örtüyü kaldırıyor? Bu kıssa hangi saklı gerekçeyi açığa çıkarıyor? Bu tasnif hangi psikolojiyi görünür kılıyor? gibi sorular, kökün hareketini tekrarlayan zihinsel bir deney gibi çalışır. Böylece Kuran anlama ve idrak üzerinden teslimiyet üretir. Çünkü teslimiyet ancak açığa çıkarılanla anlam kazanabilir. Üstü kapalı olana bağlanmak körlüktür, açığa çıkmış olana bağlanmak bilinçtir.

Tabi ki Bakara'nın inek çağrışımı tarihsel bir işarettir ve yerli yerindedir, fakat bu çağrışım kökün asli hareketini gölgeleyecek şekilde tek anlamlı okununca, surenin merkezi işlevi de sisli kalır. Dilin kılcal semantiği burada bir tefsir üretir.

Bakara ile kabara arasındaki zıtlık vahyin amacı ile insanın zaafı arasındaki gerilimin Kuran'daki izdüşümüdür. Vahiy açar ve görünür kılar, insanoğlu ise çoğu kez örter, beklemeye alır, gömer ve görmezden gelir. Bakara kavramı insanın kendi etrafında örtülerle, gizlerle gömdüğü hakikatın sağladığı sanal konforu, gerek kıssa gerek hüküm gerek psikolojik hamlelerle yararak ortaya çıkarır. Bu yüzden surenin adını metnin bütününde işleyen ifşa hareketinin sembolü olarak okumak gerekir. Böyle okunduğunda Bakara suresi hakikatin üstüne çekilmiş toprakları kaldıran, zihni ve toplumu işleyen ilahi bir saban'ın adı haline dönüşmüş olur.