Kuran'daki dağ sembolizmini nasıl anlamalıyız?

Kuran metninde geleneksel parantezlerin dışına çıkıp kelimelerin kılcal semantiğine indiğimizde evrenin fiziksel yasaları ile insanın psikolojik ve sosyolojik kalıpları arasında bir simetri kurulduğunu görürüz. Bu okumamızda insan algısının kısıtlılığına ve maddenin değişmezlik illüzyonuna vurulmuş en keskin darbelerden birini inceleyeceğiz.

Kuran'da güneş, ay ve yıldızlar çeşitli sembolizm unsurları olarak kullanılır. Örneğin güneş cevheri kendinden olan mutlak bir aydınlık kaynağı olarak karanlığı dağıtır, tek merkezden yayılımı ile vahyi sembolize eder. Peki Kuran'da cibal olarak geçen dağlar tam olarak neyi sembolize edebilir bulabilir miyiz? Neml suresi 88. ayeti bizi durağan sandığımız evrenin devinimsel gerçekliğiyle yüzleştirip bize mükemmel bir mesaj verecektir. Derine doğru inelim.

Kuran'da dağ olarak çevrilen 7 farklı kavram vardır, ilerde bu kavramların farklılıklarını inceleyeceğiz. Biz şimdilik konuyu sadece cibal bağlamında ele alacağız ve diğerleri başka yazıların konusu olacak.

CBL kökü fiziksel dünyadan insan psikolojisine ve sosyolojisine uzanan bir anlam inşasına sahiptir. Bu kökün bir sistem ve yapı ifade ettiğini farketmek Kuran okumalarında bir çok kilidi açacaktır.

Bu kökte üç unsur bir arada bulunur. İri, devasa, göz ardı edilemez büyüklük, kolay kolay bozulmayan, formunu koruyan dirençli yapı ve hamurun ta kendisine, özüne işlenmiş ve kalıplaşmış hal.

İnsanın toprağı ve kili suyla karıştırıp yoğurması ve ona bir form, bir kalıp vermesi eylemine cebel denmiştir. Yoğrulmuş, birbirine geçmiş toprak ve kaya kütlelerinin yeryüzündeki en devasa, en katı ve değişmez görünen formuna cebel yani dağ adı verilmiştir. Dağlar yeryüzünde çeşitli aşamalardan geçirilerek yoğrulmuş ve kalıba dökülmüş devasa kütlelerdir.

Toprağın yoğrulması gibi ki toprak insanın yapı taşıdır, insanın da genetik, psikolojik ve karakteristik olarak belli bir kalıba dökülmesine, insanın değişmez huyuna, yaradılışına cibilliyet denilmiştir. Dilimize geçmiş olan cibilliyet kelimesi doğrudan budur, insanın hamuru, mayası, değiştirilmesi dağları yerinden oynatmak kadar zor olan kemikleşmiş huyudur. Bu kalıplaşmış huyu olmayanlara da cibilliyetsiz denir.

Sosyolojik olarak da aynı inanç, kalıp, kültür veya yaratılış etrafında yoğrulup kütleleşmiş, kemikleşmiş büyük insan yığınlarına, onların ideolojilerine ve önceki nesillere yine bu kökten türeyen kelimelerle hitap edilmiştir.

CBLج ب لYoğurma, kalıplama kökünün merkezindeki değişmez anlam sabitini şu şekilde tespit edebiliriz:

"Bir şeyi yoğurarak şekil vermek, kalıba dökmek, parçaları birleştirip katı ve sarsılmaz kütlesel bir bütün haline getirmek."

Neml 88 ayeti de yine çeviri kurbanı olmuş ayetlerden biridir. Doğru çevirisini yapmaya çalışalım:

Dağları görürsün de onları donuk kaskatı durağan hesap edersin oysa onlar duraksamadan bulutlar gibi akıp süzülürler. Bu her şeyi kusursuzca fonksiyonel hale getiren Allah'ın sanatıdır. Şüphesiz O, faili olduklarınızın içyüzünden haberdardır."
Neml 88

Peki Allah bize neden dağları örnek verir ve dağlar nasıl olur da hareket eder?

Dağların ve yer kabuğunun sabit olmadığı gerçeği ilk kez 1912'de Alfred Wegener'in kıtaların kayması teorisiyle öne sürülmüş, ancak mekanizması 1960'larda levha tektoniği kuramının okyanus tabanı haritalamasıyla kesin bilimsel veriye dönüşmüş ve ispatlanmıştır. Modern jeolojiye göre dünyanın dış kabuğu olan litosfer, altındaki sıcak ve akışkan manto tabakasının akımları üzerinde kütlesel sallar gibi yüzmektedir, bu devinim sonucunda tektonik levhaların çarpışmasıyla kıvrılarak yükselen dağlar jeolojik zaman ölçeğinde asla durağan değildir. Yılda ortalama 2 ila 10 santimetre yaklaşık bir insan tırnağının uzama hızıyla yatay olarak yer değiştiren ve sürekli şekillenen dinamik kütlelerdir.

Camid yani donuk sanılan o devasa kütlelerin aslında akışkan halde olduğunu ve tıpkı kendisini sürükleyen görünmez bir yasanın itimiyle giden bulutlar gibi hareket ettiğini de Kuran söylemektedir. Dağlar bu noktada yıkılmaz sanılan beşeri ve ideolojik kütlelerin sembolizmi olabilir mi? Peki tabi.

Kuran, yüzyıllarca birikip katılaşmış dogmaları, insanın değişmez sandığı hamurunu, yıkılmaz zannedilen iktidarları ve ataların kemikleşmiş inanışlarını temsil eden devasa dağ kütlelerini masaya yatırır. İnsan zihninin kaskatı ve hareketsiz olarak hesapladığı bu devasa kütlelerin aslında ilahi bir yasanın akışında bulutlar gibi sürüklendiğini ifşa ederken bizi basit bir kıtalar kayması teorisinden çok öteye, her zerreye kusursuz bir hareket mühendisliği yerleştiren o eşsiz tasarıma yani Allah'ın sanatına ve eylemlerimizin iç yüzüne dair evrensel bir okumaya davet eder. Ayette sunullah tabiri kullanılır, SNAص ن عSanat, yapım kökü dilimize geçmiş olan sanat kelimesinin de köküdür ve Allah'ın sanatı anlamına gelir.

Einstein'ın dediği gibi her şey hareket ediyordur. Gözlemlenebilir evrende mikrodan makroya her şey devinim halindedir.

Dağlar yeryüzünde insanın karşısına çıkan en heybetli engellerdir, yeri gelir güneşi kapatabilir, devasa gölgeler yaratabilirler. İnsan zihni ise kendi yarattığı sistemleri, kurumları ve atalarından devraldıklarını cibilliyet haline gelmiş gelenekleri cibal gibi öylesine yüceltir ki onların ebedi ve yıkılamaz yani Kuran kavramı ile camid olduğuna inanır.

Ayetin dikkat çektiği nokta bu algıyı paramparça etmiyor mu? O yıkılmaz sandığımız insan yapımı o kaskatı dogmalar, inançlar, doktrinler, devasa medeniyetler ve kültürler aslında bir bulut kadar geçici değil mi? İlahi yasa olan sünnetullah karşısında hepsi rüzgara kapılmış bulutlar gibi akıp gitmeye, dağılıp yok olmaya mahkumdur. Peki ya kendi katılaşmış bireysel inanışlarımız?

Kuran dağ kavramı ile insanın maddeye, güce ve kalıplaşmış inançlara atfettiği sonsuzluk ve değişmezlik illüzyonunu yıkar geçer.

Ayet bir sosyo psikolojik bağlamla finalinde bizi düşünmeye iter. Evrenin makro işleyişini anlatan bir ayet neden O sizin eylemlerinizin içyüzünü bilir diye biter ki? Çünkü insanın kendi zihninde, toplumunda ve kültüründe yarattığı camid yani sabit inançlar, dogmalar ve yıkılmaz sandığı kütlesel eylemler de değişime açıktır. Değişmez denen sabit inançlar değişebilir. Benim fıtratım ve huyum bu, değişmez demek ile atalarımızın dini ve sistemi bir dağ gibidir, yıkılmaz demek Kuran'ın ortaya koyduğu insan psikolojisi bağlamında aynı kökten beslenir.

Günümüz bilimi dağların tektonik levhaların çarpışmasıyla kıvrılan ve yükselen, tıpkı bulutlar gibi ağır çekimle hareket eden devasa kaya dalgaları olduğunu ortaya koymuştur.

Peki biz sabit sandığımız fikirlerimizden vazgeçebilecek miyiz?

Kuran ile aydınlanmamız dileği ile.