Kuran'daki Şuayb kıssasını güncel ekonomik dinamiklerle okumak

Kuran’daki Şuayb anlatısı piyasa adaleti etrafında şekillenir. Şuayb ölçü ve tartı hilesi, malı değersizleştirme, yolları tutup engelleme, tehdit ve çıkar şebekelerinin ekonomik zulmüne karşı mücadele etmek için görevlendirilmişti. Medyen yöneticilerinin hastalığı ekonomiyi halkın dezavantajına olacak şekilde bozmalarıydı.

Şimdi öncelikle Şuayb ile ilgili bazı ayetleri dizerek ne anlatıldığına bakalım, sonrasında günümüzde bu 'hastalık'lar nelermiş keşfetmeye çalışalım.

Araf
85. Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı. Dedi ki: "Ey halkım! Allah'a kulluk edin. Sizin için O'ndan başka ilah yoktur. Rabb'inizden size bir beyyinat gelmiştir. Ölçüyü ve tartıyı tam yapın. İnsanlara mallarını eksik vermeyin. Düzeltildikten sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın; eğer Mü'minler iseniz bu, sizin için hayırlı olandır."
86. "İman edenleri tehdit ederek Allah'ın yolundan çevirmek ve o yolu eğri göstermeye çalışmak için her yolun başına oturmayın. Azken sizi nasıl çoğalttığımızı bir düşünün. Bakın! Bozgunculuk yapanların sonu nasıl oldu!"
87. "Mademki sizin bir kısmınız benimle gönderilene iman etmiş, bir kısmınız da iman etmemişse; o halde Allah aramızda hükmünü verinceye kadar sabredin. O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır."
88. Halkının büyüklük taslayan meleleri dediler ki: "Ey Şu'ayb! Seni ve seninle birlikte iman edenleri ya yurdumuzdan çıkaracağız ya da bizim milletimize döneceksiniz." O da: "Kerih görsek de mi?" dedi.
89. "O, bizi ondan kurtardıktan sonra, eğer tekrar sizin milletinize dönersek, Allah'a karşı yalan yere iftira etmiş oluruz. Rabb'imiz Allah dilemedikçe bizim ona dönmemiz olacak şey değildir. Rabb'imizin bilgisi her şeyi kuşatmıştır. Biz, yalnızca Allah'a tevekkül ettik. Ey Rabb'imiz! Bizimle halkımız arasında gerçeği ortaya çıkar. Sen, gerçeği ortaya çıkaranların en hayırlısısın."
90. Halkından Kafir meleler: "Eğer Şu'ayb'e uyarsanız kaybedenlerden olursunuz." dediler.
91. Derken şiddetli bir sarsıntı onları yakaladı ve yurtlarında dizüstü çöke kaldılar.

Bir çok başka ayet de Şuayb'in yöneticilerin ekonomik adaletsizlikleri konusunda uyarıcı olarak gönderildiği yönündedir.

Peki Şuayb günümüz ekonomi terimlerine göre hangi konularda uyarmış olabilir keşfetmeye çalışalım:

“Ölçü ve tartıyı tam tutun”
Ölçüm ve standart manipülasyonu olabilir mi?
Shrinkflasyon, hileli gramaj, istatistiklerde oynama, kalite sınıflandırmasında keyfi kırpma, akreditasyon, kalibrasyon ve raporlamada sahtecilik, finansal tablolar, bilançolar ve benchmarkt’larla oynama, emisyon ve performans testlerini çarpıtma, reyting ve derecelendirme oyunları pek ala olabilir.

“İnsanların hakkını kısmayın”
Haksız komisyon ve rant aktarımı olabilir mi?
Tedarik zincirinde zorunlu aracı dayatmaları, fahiş vergiler, platform take rate'lerinin anormal yükselmesi, görünmez masraflar, gizli ücretler, dark pattern’lar, kamuda ihaleye dönük şartname mühendislikleri ve ülke para biriminin değerinin düşürülmesi pek ala olabilir.

“Yollara oturup engellemeyin, korkutmayın”
Kapı bekçiliği yani Gatekeeping ve erişim tekelciliği olabilir mi?
Lojistik ve dağıtım kanallarının, lisans ve ruhsat süreçlerinin haksız tekelleşmesi, bireysel yurtdışı mal edinimlerinin sınırlanması, yol geçiş ve yurtdışı çıkış harçları ve check-point haraçları pek ala olabilir.

“Islah edildikten sonra bozgunculuk yapmayın”Kurumsal geri kayma olabilir mi?
Şeffaflık ve rekabet için kurulmuş denetim ve standart kurumlarını, lobi gücü veya atamalarla işlevsizleştirme, bir sektörün veya çıkar grubunun kendisini denetlemesi gereken kamu düzenleyici kurumu aşırı derecede etkilemesi pek ala olabilir.

“Mele'lerin yani ülke elitlerinin tehdidi”
İktidar-sermaye ittifakı olabilir mi?
Kartel ve oligark çıkarı için medya-yargı-bürokrasi üçgeninde baskı, sürgün ve itibarsızlaştırma kampanyaları, suç duyurularını boğmak için SLAPP davalar pek ala olabilir.

Şuayb çerçevesi ile yapısal olarak özetleyecek olursak,

Tekelleşme, kapı bekçiliği, standart ve ölçüm üzerinde tahakküm, korku ve caydırma, finansal ahlaki erozyon, halkın gelirinin darlaşması ve para biriminin değersizleşmesi benzeri pek çok yönetimsel ekonomik hastalıklara dünyanın pek çok ülkesinde rastlanıyor.

Parasal değersizleşme ve yüksek enflasyon sürecinde dahi elitlerin konforu korunurken halkın ekonomik gücünün çökmesine karşı 'adalet' sağlayıcı olarak gönderilen Şuayb nebi işte günümüzün bu hastalıklarına dikkat çekmişti.

Tedavi reçetesi var mı? Tabi ki, çözüm yöneticilerin Kuran sanki kendilerine inmemiş gibi davranmayı bırakıp adaletle hükmetmeleri ile başlayabilir.

Yoksa şu durum ile karşılaşmamız olasıdır:

Derken şiddetli bir sarsıntı onları yakaladı ve yurtlarında dizüstü çöke kaldılar.
Araf 91