Kurban hayvan kesmek mi yoksa yakınlık kurmak mı?

Kuran'da bazı kavramlar vardır ki onları yanlış çevirdiğimizde bütün bir din tasavvuru kökünden yer değiştirebilir. QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak kökü bu kavramlardan biri. Bu arada Arapça'daki kaf harfi yerine Q harfini kullanmayı tercih edeceğim. Bundan sonraki kök dizilimlerinin latincelerinde de bu tutarlılığa devam edeceğim. Ve uzun bir yazı olacak. Derine doğru dalıyoruz..

Bugün kurban kelimesi neredeyse tüm zihinlerde ezberletilmiş şekilde hayvan kesmek anlamına sabitlenmiştir. Fakat Kuran'da QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak kökünden gelen hiçbir kullanım, kendi başına hayvan kesmek anlamı asla ve asla üretmez. Kökün anlam dünyası kesmek, boğazlamak, kan akıtmak veya et üretmek üzerine kurulmaz. Bu okumamızda QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak'nin anlam kümesini keşfetmeye çalışacağız.

QRB kökünün anlam çekirdeği

İki unsur arasında her zaman bir mesafe bulunur. Bu mesafe bazen mekansaldır, bazen zamansaldır, bazen ilişkisel, bazen ahlaki, bazen ontolojik, bazen de hiyerarşiktir. QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak iki şeyin birbirine yaklaşmasıdır.

QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak devreye girdiğinde şu olur:

A, B'nin alanına yaklaşır.
Bu yaklaşma üç sonuç doğurabilir:
Birincisi temas ihtimali doğar. Yaklaşan şey artık uzak değildir, temas sınırına gelir.

İkincisi etki alanına girer. Yakın olunan merkezin hükmü, çağrısı, cazibesi, tehlikesi veya bereketi yaklaşan şeyi kuşatmaya başlar.

Üçüncüsü ilişki statüsü oluşur. Yakınlık artık salt mesafe ile tanımlanmaz, bağ, sorumluluk, sadakat, himaye, yasak, öncelik veya mertebe üretir.

Bu yüzden QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak kökü Kuran paradigması açısından çok güçlü ve hayati öneme sahiptir. Çünkü Kuran'da sürekli şu ayrım karşımıza çıkar:

Neye yaklaşılır?
Neye yaklaşılmaz?
Kim Allah'a yakındır?
Kim yakınlık iddiasında bulunur ama uzak düşer?
Kim akrabalık/yakınlık bağı üzerinden sorumluluk taşır?
Hangi eylem insanı hakikate yaklaştırır?
Hangi eylem insanı tehlikeli alana sokarak hakikatten uzaklaştırır?

Dilimize geçmiş olan akraba kelimesinin kökeni de budur, insanlar birbirleri ile yakınlaşarak akraba olurlar.

Bu bilgiler ışığında QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak kökünün temel anlam sabiti şudur:

Bir merkeze doğru mesafenin azalması ve o merkezin etki, temas, ilişki veya sorumluluk alanına girilmesi ile ona yaklaşılması.

Bu merkez fiziksel bir nesne olabilir, zaman olabilir, Yaratıcı olabilir, yasak bir alan olabilir, ailevi veya toplumsal yakınlık olabilir, iktidar merkezi olabilir veya ahiret'te yaklaşılacak bir özel alan olabilir.

Bu yüzden QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak Kuran'da düz bir yakınlık imgesi gibi işlemez. Kök, insanın konumunu belirler. İnsan neye yaklaşıyorsa onun alanına girer. Yaklaştığı şey onu etkiler, dönüştürür, sınar ve sonunda ya yükseltir ya da alçaltır.

Kurban nedir?

Geleneksel cevap şudur, kesilen hayvan.

Kuran içi kök haritasının verdiği cevap ise çok daha farklıdır, kurban insanı Allah'a yaklaştırdığı düşünülen herşeydir ve yakınlık kurma vesileleridir.

Kuran'da QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak üzerinden kurulan en temel soru şudur:
İnsan neye yaklaşmalı, neyden uzak durmalıdır?

Bu soru Adem kıssasından kurban kavramına Masa'nın yakına alınmasından sahte ilahların yakınlık aracı edinilmesine kadar uzanan büyük bir paradigma inşa eder ve bu paradigmayı göremezsek her sene şuursuzca hayvan kesmeye devam ederiz.

İnsanlığın ilk yasağı: Yaklaşma!

Kuran'da Adem ve zevcine verilen ilk sınır uyarısı şudur:

Ey Adem! Sen ve zevcin cennette iskan edin, dilediğiniz yerden yiyin, fakat şu şecere'ye yaklaşmayın. Yoksa zalimlerden olursunuz.
Araf 19

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur, emir yemeyin veya girmeyin veya koparmayın veya almayın değildir. Emir doğrudan doğruya yaklaşmayın der. Bu fark QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak kökünün Kuran'daki anahtar işlevini açacaktır. Yasak fiilin son halkasına konmamıştır, fiile götüren yakınlık alanına konmuştur. Yani mesele bir nesneye temas etmekten önce o nesnenin cazibe alanına girmek veya girmemektir.

Kuran burada insan psikolojisine dair çok ince bir yasayı açığa çıkarır. Düşüş veya bozulma yasak şey yapıldığı anda başlamaz, insan o yasak merkezi ile yakınlık kurmaya başladığı adan bozulma da başlar.

Bu nedenle yaklaşmayın kalıbı Kuran'da çok güçlüdür.

Zina, 17:32
Yetim malı, 6:152
Her türlü aşırılık ve taşkınlık, 6:151

gibi alanlara yaklaşmama uyarısı için bu kavram kullanılır.

Bazı kötülükler doğrudan eylem anında başlamaz, insan onları zihinsel, duygusal, sosyal veya davranışsal olarak kendisine yaklaştırdığı anda başlar. Bu yüzden ne ile bağ kurduğumuz ve vechimizi nereye döndüğümüz son derece önemlidir. Bu iki önemli noktayı Kuran ayetleri içerisinden hatırladık mı?

Demek ki Kuran'da QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak bir sınır köküdür. İnsana hangi alanla temas hattı kurmaması gerektiğini öğretir.

Bu kökten gelen kurban kelimesi de aynı anlam alanına aittir. Kelimenin anlamı şudur:

Yakınlık vesilesi, yakınlaştırıcı her türlü eylem, Allah'a yaklaşma aracı, yakınlık talebi taşıyan edim.

Kuran'da kurban kelimesi doğrudan üç yerde geçer:

Ali İmran 183
Maide 27
Ahkaf 28

Maide 27'yi inceleyelim.

Onlara, iki adem oğlunun gerçek öyküsünü anlat: İkisi de birer kurban karraba ettiler. Birisininki kabul olundu, ötekininki ise kabul olunmadı. Dedi ki: "Yemin olsun seni öldüreceğim." Dedi ki: "Allah, yalnız takva sahiplerinden kabul eder."
Maide 27

Burada hem fiil hem nesne aynı kök ile kullanılır.

Karraba: yaklaştırdılar / sundular.
Kurbanan: yakınlık vesilesi.

Kurban yakınlık kurma amacıyla sunulan veya yapılan şeydir.

Ayet zaten hayvan kestiler demez. Kesme fiili kullanılmaz. Hayvan, kan, boğazlama, et, kurbanlık gibi bir anlam kelimenin kökünde yoktur. Ademoğullarından iki kişi biri takvalı şekilde 'infak' etmiş, diğeri göstermelik olarak 'infak'ta bulunmuştur, bunu nereden mi anlıyoruz? Birazdan göreceğiz.

Peki kafa karışıklığı nereden ileri geliyor?

Hacc zamanı haccı organize edenler davetleri çıkarlar, davet edilenlere en üst düzey yemek sunulması istenir bu da canlı hayvandır. Hacc eylemi Kuran ilkelerinin duyurulması ve tüm insanlıkla argümanlı olarak yani hüccet sunularak tartışılmasıdır. Davetlilere verilen yemekler ve kesilmesi gereken hayvanlar hiçbir zaman kurban olarak nitelenmemiştir. Fakat sonradan ritüele dönüşen ve amacından sapan bu uygulamadaki pratik kurban kelimesinin üstüne yerleşmiş ve kelimenin kök anlamını perdelemiştir. Hacc'a davet edilenlere yemek ikram edilir bu da en kaliteli yemek olan birinci sınıf ettir, gidip patates haşlayın denmemiştir. Hacc'a gitmeyenlerin hayvan kesmesi ise sadece bir ezber ve bu yanlış algılamanın bir sonucudur. Totalde ise Hacc'da kesilen hayvan ile kurban'ın en ufak bir alakası yoktur.

Kurban ezberini kıran ayet şu şekilde gelir:

Allah'ın yanı sıra, kendilerini O'na yaklaştırsınlar diye edindikleri ilahlar, onlara yardım etseydi ya! Aksine onları yüzüstü bırakıp kayboldular. Bu, onların, uydurdukları yalandan ibaret bir şeydi.
Ahkaf 28

Burada kurban Allah'a yaklaştıracağı iddia edilen sahte ilahlar, otoriteler, fikirler, yollar ve ideolojiler için kullanılır. İnsanlar kurban yani Allah'a yaklaşma vesilesi olarak başka ilahları aracı edinmişlerdir. Ve Allah bu yönelimin onların uydurdukları bir yalan olduğunu söyler.

Bu cümlede kurban'ı kesilen hayvan olarak anlamak mümkün değildir. Çünkü ayet ilahları kurban olarak kestiler demez. Tam tersine ilahları yakınlık aracı olarak edindiklerini söyler.

Kurban insanın mukaddes merkeze ulaşmak için araya koyduğu yakınlık aracıdır fakat bu araç sahte aracılar değildir, peki nedir? Kişinin kendi bilinci, çabaları ve eylemleri olabilir mi?

Araç gerçek de olabilir sahte de. Allah'a götürebilir de Allah'tan uzaklaştırabilir de. Kuran'da anlamamız istenen problem insanın neyi kurban edindiğiyle ilgilidir.

Bu yüzden Zümer suresi 3. ayet bu paradigmayı tamamlar:

Dikkat edin! Halis din yalnızca Allah'a aittir. O'nun yanı sıra veliler edinenler: "Onlara, bizi Allah'a daha yakın bir seviyeye yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz." diyorlar. Allah, hakkında tartıştıkları şey için hükmünü verecektir. Allah, yalancı ve azılı nankörleri doğru yola iletmez.
Zümer 3

Burada sahte aracılık mantığı açıkça görünür. İnsan elbette Allah'a yaklaşmak isteyebilir fakat yanlış aracı seçimleri felakete sürükler. Böylece yakınlık arayışı bir bakmışız ki şirk düzenine dönüşüvermiştir.

Öyleyse şunu söyleyebiliriz. Allah'a gerçekten yaklaştıran şey ile yaklaştırdığı sanılan şey aynı değildir.

Ve paradigmayı mükemmel şekilde tamamlayan bir ayet gelir:

İnfak yakınlık vesilesi olarak kodlanır. Bu yüzden Adem oğlullarından ikisinin sundukları yakınlık vesilesi de ürünlerinden elde ettiklerinin bir kısmı olan infaklarıdır.

Arabilerden kimisi de Allah'a ve ahiret gününe inanır. İnfak ettiğini Allah katında yakınlığa ve Resul'ün salatlarına vesile sayar. Gerçekten o, kendileri için yakınlık vesilesidir. Allah, onları rahmetine alacak. Allah çok bağışlayıcıdır, rahmeti kesintisizdir.
Tevbe 99

QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak kökünün kurban kavramını hayvan kesiminden çıkarıp salih amel ve infak alanına taşıyan en önemli ayetlerden biri Tevbe 99'dur.

Bazı kimselerin kendi elleriyle infak ettiklerini Allah katında kurabat yani yakınlık vesileleri olarak gördükleri söylenir. Ardından bunun onlar için gerçekten bir kurbetun yani gerçek yakınlık vesilesi olduğu belirtilir.

Kuran'da yakınlık vesilesi doğrudan infakla ilişkilendirilir. Allaha yakınlık kan akıtma üzerinden kurulmaz, çünkü bu ritüeller pagan dinlerden kalma batıl yönelişlerdir. Allah yolunda verilen, paylaşılan, toplumsal sorumluluk üreten her türlü edim kurban'dır.

Ve kurban ritüel nesneden çok yönelim ve salih eylemle ilgilidir.

Bir şey insanı Allah'a yaklaştırıyorsa kurban niteliği kazanabilir. Ama bu yakınlık iddiasının doğrulanması gerekir. Çünkü değeri nesnede aranmaz, onu Allah'a yönelten bilinçte, takvada, doğrulukta ve samimiyette aranır.

Ve aynı yakınlık iddiası veya eylemi iki kişide aynı sonucu doğurmaz. Biri Allah'a gerçekten yaklaşır. Diğeri yaklaşma iddiasında bulunur ama iç bilinci buna uygun olmayabilir.

Kuran'ın çok temel bir yasasına şahitlik ediyoruz. Allah'a yakınlık dış nesneyle satın alınamaz.

Mal, çocuk, statü, soy, ritüel, aracı varlık, iktidar yakınlığı veya görünür sunu insanı Allah'a kendiliğinden yaklaştırmaz.

Sebe 37 bunu açıkça söyler:

Sizi, Bize yaklaştıracak olan, mallarınız ve evlatlarınız değildir. İman edenler ve salihatı yapanlar, işte onlara yaptıklarına karşılık kat kat ödül vardır. Ve onlar, yüksek makamlarda güven içindedirler.
Sebe 37

Burada QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak kökü yine merkezidir. İnsanlar çoğu zaman malı, soyu, gücü ve çevreyi yakınlık aracı sanır. Kuran bu yanılsamayı kırar.

Ve Tevbe 99 ile birlikte artık elimizde Allah'a nasıl yaklaşacağımız ile ilgili net veriler bulunmaktadır:

Mümin olmak > Kuran'ı ve evren yasalarını öğrenmekle mümkündür.
Salih amel > Dünyada sosyal olarak düzeltici işler yapmakla mümkündür. Referans Kuran ilkeleridir.
İnfak > Toplumda yoksullukla aktif mücadeledir.
Salat > Toplumda cehaletle aktif mücadeledir.

Ancak bu dördünü yapan yaklaşabilir.

Mukkarrabun kavramı da burada karşımıza çıkar. Mukarrabun kelimesi en salt anlamı ile yakına alınmışlar veya yaklaştırılanlar anlamına gelir.

QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak kökünün en yüksek formu el-mukarrabun ifadesidir.

Bu kavram yakın olanlar'dan daha güçlüdür. Çünkü form kişinin kendi kendine yaklaşmasını anlatmaz, bir güç tarafından yakına alınmasıdır.

Yani mukarrabun Allah'ın doğrudan yakınlık halkasına dahil ettiği kimselerdir.

Ali İmran 45
Nisa 172
Vakıa 11

bu kavramı açar.

Allah'a doğru fiziksel bir mesafe azalmasından söz edilemez. Yakınlık kabul edilme, mertebe kazanma, sadakat, arınmışlık, teslimiyet, takva ve bilinç ile mümkündür ve Allah'ın yakınlık düzenine alınmak kolay değildir.

Aynı form Firavun kıssasında da ilginç bir şekilde kullanılır. Firavun sihirbazlara Musa'yı alt ederlerse onları mukarrabin yapacağını söyler:

Dedi ki, "Evet; o zaman siz şüphesiz yaklaştırılanlardan olursunuz."
Şuara 42

Bu kullanım olağanüstü önemlidir. Çünkü aynı yakına alınmışlık formu Allah katı için de Firavun sarayı için de aynı şekilde geçer.

Yakınlık değerini belirleyen hangi merkeze yakın olunduğumuzdur.

Firavun burada sahte merkezdir ve ona yaklaşmak insanı yüceltmez, merkezin suçuna, kibrine ve çöküşüne ortak eder.

İbrahim’in misafirleri ile olan diyaloğunda da bu kavrama rastlarız:

Onları önlerine yaklaştırarak dedi ki: "Yemez misiniz?"
Zariyat 27

Bu kullanım görünürde basit bir misafirlik sahnesi olarak algılanabilir fakat kökün sosyal boyutunu göstermesi açısından önemlidir. QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak burada ikramla, ilişkiyle, ev sahipliğiyle ve erişilebilir kılmayla ilgilidir.

Yakınlık soyut bir duygu olarak havada asılı kalmaz. Bazen bir şeyi muhatabın önüne getirmektir. Bazen ihtiyacı olanın hakkını ulaştırmaktır. Bazen mesafeyi kaldırmaktır. Bazen vermektir, bazen sevindirmektir bazen bozulan bir şeyi düzeltmektir. Bu kullanım kurban paradigmasını da destekler. Yaklaştırmak somut bir edim ister. Allah'a yakınlık iddiası da eylemde, paylaşımda ve sorumlulukta görünür hale gelmek zorundadır.

Zil kurba: Yakınlık sahipleri

QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak kökünün önemli türevlerinden biri kurba'dır. Geleneksel çevirilerde çoğu zaman akraba diye çevrilir. Hatta akrabaya bakmanın önemi üzerine nutuklar atılır. Bu tam da isabetli değildir.

Zil kurba yakınlık sahibi demektir.
Kelimenin kendisi yakınlık olarak kan bağını konumlamaz inanç olarak yakınlık bağını vurgular. Bu bağ sosyal, ahlaki, ilkesel ve iman ortaklığına dayalı sorumluluk doğuran bir yakınlık olmalıdır.

Nisa 36'da yakınlık sahibi komşu diye bir ifade çevrilir, komşu doğru terim değildir, CVR kökü korunup kollanması gereken anlamına gelir.

Eğer kurba tamamen biyolojik akrabalık olsaydı yakınlık sahibi ifadesi ayette ikinci kez farklı bir tamlama ile geçmezdi. Burada kurba insanın sorumluluk halkasının göstergesi gibi çalışır.

Bu yüzden Kuran'daki kurba kavramı Kuran merkezli toplumsal ahlakın temel halkalarıdır, kan bağı değildir.

QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak kökünün zıt anlamlısı da Kuran'da yer alır. Uzaklık ve bağ koparma anlamına gelen ve Enbiya 109'da QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak kökü zıt anlamısı olarak konumlanan BAD kökü birlikte kullanılır.

Buna rağmen yüz çevirirlerse, o zaman de ki: "Herkese eşit olarak duyurdum. Söz verilen şey yakın mı uzak mı orasını bilmiyorum!"
Enbiya 109

BAD kökü merkeze uzak olma anlamına gelir.

Eğer QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak bir merkeze yaklaşmak, ilişki alanına girmek, bağ kurmak ise bunun davranışsal zıddı da şöyle çalışmalıdır:

Yüz çevirmek.
Bağı koparmak.
Yakınlık çağrısını reddetmek.
Kendini Allah'ın yakınlık alanından uzaklaştırmak.

Bu yüzden QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak kökü salat paradigmasıyla da derinden ilişkilidir. Salat bağ kurarak destekleşme sistemidir ve QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak bu bağın yöneldiği merkezi gösterir. İnsan Allah'a, vahye, hakka, yakınlık bağı taşıyanlara ve sorumluluk alanına yaklaşırsa bağ kurar. Yüz çevirirse yakınlık alanından çıkar. Tekrar soralım, bir insanın vechini akim edeceği yer neresidir?

Bütün bu kullanımları ile birlikte artık Kuran'da QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak kökünün haritasına sahibiz. Bu altın değerinde bir bilgidir.

İnsan yaklaştığı merkez tarafından biçimlendirilir.
Allah'a yaklaşan arınır.
Yasak alana/şecereye yaklaşan yıkıma uğrar.
Sahte aracılara yaklaşan aldanır ve şirk üretir.
Firavuni merkeze yaklaşan iktidarın suç alanına girer.
Yakınlık sahiplerini gözeten de sorumluluğunu yerine getirir.

Şimdi ana meseleye gelelim. Kurban'ın hayvan kesmek olmadığını artık biliyoruz. Ama nedenlerini rasyonel olarak sıralayalım tekraren:

- QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak kökü kesmek, boğazlamak, hayvan adamak anlamı hiçbir varyantında taşımaz.
- Kurban kelimesinin geçtiği hiçbir ayette hayvan kesimi ile ilgili bir konu yer almaz.
- Kurban'a hayvan kesimi anlamı verilirse her bağlamda kesilen hayvan olarak çalışması gerekir fakat asla çalışmaz.

QRBق ر بyaklaşmak, yakın olmak, yakınlık kurmak kökünün anlam alanı yakınlıktır.
Bu nedenle en doğru kavramsal ayrım şöyle yapılmalıdır:

Allah'ın ilgilendiği konu
- Bıçağın hangi hayvanı kestiği mi yoksa insanın neye yaklaştığı mıdır?
- İnsanın takvası mı yoksa gösterişi midir?
- Düzeltici işler mi yoksa pasifizm midir?
- İman edip Kuran'ı öğrenmek mi yoksa ezbere arapçasını okumak mıdır?
- Ritüel mi yoksa fayda sağlayıcı eylem midir?
- Biriktirme hırsı mı yoksa infak mıdır?

Kurban'ı anlamak için yönelime bakacağız ve şu soruları soracağız:

- Ben neye yöneliyorum?
- Yaptıklarım beni Allah'a yaklaştırıyor mu? Yoksa beni geleneğe, gösterişe, toplumsal onaya, sahte kutsallara veya tüketim ritüeline mi yaklaştırıyor?
- Allah ile yakınlık kurmak için aracıya ihtiyacım var mı?
- Yakınlık para ile satın alınabilir mi? Paramız yetmezse hisseli şekilde satın alabilir miyiz? Parası olmayanlar yaklaşamayacak mıdır?

Ve yaklaşmanın anahtarı gelir:

... vescud vakterib!
Secde et ve yaklaş!
Alak 19

Tüm paradigmanın anahtarı Kuran ilkelerine secde etmektir. Secde eden ilkeleri hayatına uygular ve yaklaştırılanlardan olur. Aynı zamanda toplumunu da tedavi eder.

İnsanın ne olduğunu belirleyen şey yaklaştığı merkezdir.

Ve Kuran insanı her defasında aynı temel soru ile karşı karşıya bırakır:

Neye yaklaşıyorsun?