Metodik Yaklaşım 3

Önceki bölümlerde Kuran'ın doğrusal olmayan yapısından ve parçaları birleştirme sanatı olan tertil metodundan bahsetmiştik. Şimdi Kuran'ın arayüzüne odaklanalım ve şu soruyu soralım: Bu yapı karmaşık mı? Kuran anlaşılması zor ve kapalı bir kitap mı?

İlk bakışta zorlayıcı görünebilir. Ancak karmaşıklık bizim o sisteme nereden baktığımıza dair bir yanılsamadır. Bunu anlamak için güncel hayatımızdan ve çok tanıdık bir meslekten iki örneği masaya yatıralım.

Akıllı telefon ve arayüz mantığı

Bugün cebimizde taşıdığımız akıllı telefonları düşünelim. Hayatında hiç dokunmatik ekran görmemiş birine bu telefonu verdiğimizi varsayalım. Ekranda onlarca ikon, pencereler, ayarlar. Korkutucu gelebilir. O kişi için bu cihaz kaotik ve ürkütücüdür, yardım alması gerektiğini düşünebilir.

İnsan zihninde kaos bir şeyin işleyiş mantığını kavradığı an biter. Kullanıcı zamanla o ikonların rastgele resimler olmadığını, her birinin belirli bir işlevi temsil ettiğini, arama, mesaj, kamera vb özellikler taşıdığını öğrenir. Buna basarsam açılır, şuna basarsam kapanır mantığını yani arayüz mimarisini çözer. Sistemin dili çözüldüğünde o karmaşık cihaz artık kullanıcının rahatlıkla kullandığı bir yardımcısı haline dönüşür. Demek ki kullanıcı için arayüzün dilini tanımak problem çözücü bir güçtür.

Terzi masası: Parçadan bütüne gitme mantığı

Bir terzi atölyesi düşünelim. Bir terzinin kesim masasına dışarıdan baktığımızda ne görürüz? Masanın üzerinde biçimsiz kesilmiş kumaş parçaları, iplikler, karmakarışık görünen patron kağıtları, kalıplar, anlam veremediğimiz bir sürü alet.

Konuya yabancı biri masaya baktığında oluşacak kıyafetin tamamını göremez sadece kumaş parçaları ve tool'lar görür. O aletlerin ne işe yaradığını veya o kavisli kesilmiş kumaşların nereye eklemleneceğini kestiremez. Konu karmaşık gibi görülür.

Fakat terzinin zihninde o masa muazzam bir düzene sahiptir. Usta baktığında elbise'nin tamamını görür. Hatta parçaların yerini değiştirecek olsak bize kızacaktır, çünkü hepsi anlamlı yerlerdedir. Bir kısa parçanın yaka olduğunu, diğer uzun parçanın kol olduğunu ve bunların hangi sırayla dikilmesi gerektiğini bilir. Parçalar masada ayrı ayrı dursa da terzinin zihninde onlar birleşmiş ve mükemmel bir forma çoktan dönüşmüştür bile.

Çırak bu görüşe nasıl sahip olur? İlk aşama nedir? Masadaki her şeyi en baştan tanımakla başlaması gerekebilir mi?

Bu düzeni Kuran'a nasıl formüle edebiliriz?

Kuran'ı keşfetme yolunda metodik yaklaşımımız içerisinde kavramlar hayati önem taşır ve her biri terzinin masasında bekleyen o kesilmiş kumaş parçaları ve aletlere benzer.

Kuran karmaşık değildir, Rab sadece parçaları bizim birleştirmemizi isterken zihnimizi de eğitmemiz için fırsatlar sunar. Kendi zihinsel emeğimizle o parçaları bir araya getirmemizi ister.

- A suresindeki bir ayet konunun yaka kısmı yani ilke'si olabilir.
- B suresindeki bir başka ayet ise konunun kol kısmıdır yani belki de uygulamasıdır.

Biz tüm bu parçaları kavrayıp, tanıyıp, öğrenip tertil iğnesiyle birleştirdiğimizde ortaya üzerimize tam oturan muhteşem bir hakikat elbisesi çıkacaktır.

Kavram avcılığını nasıl yapacağız?

Bu dağınıklık algısını aşmak ve Kuran'da sunulan resmin tamamını görebilmek için metodumuz kavram avcılığı olmalı.

Kuran'ı baştan sona 1 tam tur okuduk. İkinci okumamızda dikkatimizi çeken, sık tekrar eden veya kilit rol oynadığını hissettiğiniz bir anahtar kavramı mercek altına alacağız. O kavram için 7 soruluk bir analiz kartını çıkarıp tüm soruların cevaplarına ulaşmaya çalışacağız:

1. Kök ve türev: Bu kelimenin kök anlamı, semantik çekirdeği nedir? Aynı kökten türeyen diğer kelimeler fiil, isim, sıfat halleri hangileridir?
2. Kavram konumları: Kavram Kuran boyunca kaç farklı yerde ve nerelerde kullanılmış?
3. Kavramın eşlikçileri: Araştırdığımız kavramın yanında en sık hangi kelimeler kullanılıyor? Mesla iman kavramı salih amel ile mi geliyor veya salat kavramı zekat ile birlikte mi geliyor gibi.
4. Tematik bağlantılar: Araştırdığımız kavram hangi temaya ait, yani sosyal bir mesele mi, savaş hukuku mu, yardımlaşma mı?
5. Hangi tonda kullanıldığı: Kavram olumlu bir bağlamda mı yoksa olumsuz bir bağlamda mı kullanılıyor?
6. Zıt anlamlısı var mı: Kuran'da bu kavramın karşısına zıt anlamlısı olarak bir başka kavram konulmuş mu? Mesela unutmak nisyan ise zıttı zikir olabilir mi?
7. Olay örgüsü bize ne anlatıyor: Kavram hangi tarihsel olay veya kıssa anlatılırken devreye girmiş? Ayrıca hangi hükümde kullanılmış, kıssada kullanılan bağlamı bizi hükümdeki önemine mi götürecek?

Bu metodu uyguladığımızda terzi masasındaki dağınıkmış gibi duran görüntünün nasıl yavaş yavaş anlamlı hale geleceğini hayretle fark edeceğiz.

Kuran hakikati parçalar halinde sunan bir sistemdir. Bu sistem içerisinde bir parça daha vardır ki onsuz asla çalışmaz, o da aklımızdır. Her sistem gibi biraz dikkat ve üzerinde mesai harcanmasını talep eder. Emek vermeden evrenin en değerli hakikat elbisesine sahip olamayız.

Paradigmayı çözerken parçaları yerli yerine koymaya, kavramları ve sistemi tanımaya devam edeceğiz.