Nefs Kuran'a göre nedir ne değildir?

Yüzyıllardır süregelen geleneksel dini anlatı insanı trajik bir iç savaşın mücadele sahnesi olarak tasvir ediyor. Bu anlatıya göre insan ulvi ve temiz bir ruh ile süfli, hayvani ve adeta insana düşman bir nefsin çatışma alanı olarak tanımlanıyor. Nefsini öldür, nefsine düşman ol çünkü o da senin düşmanın gibi sloganlaşmış söylemler kişiyi kendi varlığına yabancılaştırdı ve insanın içinde sanki ondan bağımsız yaşayan ikincil, kötücül bir varlık varmış gibi bir algı oluşturuldu.

Fakat bu parçalı yani düalist diyebileceğimiz insan tasavvuru Kuran'ın inşa ettiği insan modeline dayanmıyor, kökeni antik Yunan felsefesinin özellikle de Platon'un kurguladığı bedeni ruhun hapishanesi olarak gören yaklaşımla bire bir örtüşüyor. Kuran'ın semantik verileri ve modern psikolojinin bütünlük ilkesi ışığında nefsin öldürülmesi gereken bir iç canavar mı yoksa insanın bizzat kendisi mi olduğunu keşfetmeye çalışalım.

Arapça filolojisine ve antik Arap şiirlerine bakıldığında, nefs kelimesinin bir şeyin zatı, özü, kendisi ve bütünlüğü olduğu açıkça görülür.

NFS kökü teneffüs etmek, solumak, hava çıkışı, rüzgar köküne dayanır, bedevi arapçasının bir terimidir. Çölde yaşayan bir bedevi için canlılığın en belirgin işareti nefes alıp vermesidir. Nefes varsa hayat vardır, nefes durursa hayat biter. O halde canlının varlığı nefes ile kaimdir. Kavram sonradan günlük arap diline soyutlaştırılarak aktarılmıştır. Yaşam göstergesi sunan bir varlığın ta kendisine nefs denir. Tamamıyla herşeyi ile bütünü.

Konuya en önemli delil bizzat Allah'ın bu tanımı kendisi için Enam 54'te kullanmasıdır. Maide 116'da ise kavramın ikili kullanımını görürüz, hem Allah için hem yaratılmış kişi için:

Allah: "Ey Meryem Oğlu İsa! İnsanlara, Allah'tan başka beni ve annemi iki ilah edinin diye sen mi söyledin?" buyurduğunda, "Sen yücesin." dedi. "Gerçek olmayan bir şeyi söylemek haddim değil. Ben onu söyleseydim, Sen onu bilirdin. Nefsimde olanı bilirsin, ben ise Sen'in nefsinde olanı bilmem. Sen, gaipleri eksiksiz bilensin."
Maide 116

Eğer nefs sufizm ve tasavvuf anlatılarındaki gibi doğası gereği kötücül, süfli ve ikincil bir varlık olsaydı bu kavramın Allah'a izafe edilmesi ontolojik bir imkansızlık olurdu. Keza Enam 12'de vurgu yine aynı yöndedir:

De ki: "Gökte ve yerde olan şeyler kimindir?" De ki: "Rahmeti Kendi nefsine yazan Allah'ındır." O, gerçekleşeceği kesin olan kıyamet gününde sizi mutlaka toplayacaktır. O kimseler ki kendi nefislerine hüsran ettiler, işte onlar iman etmezler.
Enam 12

Bu ifade nefsin zat ve kendilik anlamına geldiğinin tartışmasız kanıtıdır.

Dolayısıyla Kuran terminolojisine göre insan ruh ve nefs diye ikiye bölünmüş bir yapı olarak konumlanamaz, bedeni, bilinci ve potansiyelleriyle yani tüm herşeyi ile nefs kişi ve birey olarak tanımlanan tek bir bütündür.

Kuran'ın oluşturduğu bu bütüncül benlik eşittir nefs formülü ne yazık ki Grek felsefesinin tercüme hareketleriyle İslam dünyasına aktarılması sonucu bozulmuştur. Platoncu ve yeni Platoncu düşüncede ruh yüce nefs ise aşağılık görülür. İbn Sina, Gazali ve Fahreddin Razi gibi düşünürlerin Platon'un bu kuramını doğrudan doğruya İslam terminolojisine aktarması ile Kuran'daki insanın kendisi olan nefs 'insanın içindeki düşman'a dönüştürülmüştür.

Bu tarihsel sapma insanı kendi doğasıyla kavgalı hale getirmiş ve psikolojik bir yarılmaya zemin hazırlamıştır. Kuran insanın yaratılış fıtratındaki fucur yani kötüye meyil ile takva yani iyiyi kötüden ayırıp korunma potansiyellerinin her ikisinin de aynı nefse ilham edildiğini söyler Şems 7-8. ayetlerde. Yani kötülük içsel ve öteki bir nefs canavarı'ndan gelmez, kişinin kendi iradesini yanlış kullanmasından kaynaklanır.

Analitik psikolojinin kurucusu Carl Gustav Jung insanın kabul etmek istemediği karanlık yanlarını gölge olarak tanımlar. Jung'a göre gölgeyi reddetmek veya onu yok saymak yani sufist tabirle nefsi öldürmek kişiyi nörotik yapar. Jung 'ancak karanlığın bilincine vararak aydınlanırsınız' der. Bu yaklaşım tam olarak Şems suresindeki fücurunu bilip onu takvayla dengeleyen nefs modelinin bilimsel izahıdır.

Nefsi içindeki ayrı bir varlık olarak görmek kişiyi ahlaki sorumluluktan kaçmaya iten tehlikeli bir algı yanılsamasıdır. Nefsime uydum, nefsim aldattı veya nefsimle savaşıyorum demek eylemin öznesini muğlaklaştırır.

Kuran ise bu kaçış yolunu kapatır:

Her nefis yaptığıyla rehin alınmıştır.
Müddessir 38

Muhatap içimizdeki hayali bir düşman olarak tanımlandı fakat muhatap doğrudan doğruya bizzat biz'iz.

İbrahim nebi'nin kıssasında şeytan'ın bir itiraf sahnesine şahit oluruz:

Ne zaman ki hüküm gerçekleşti, şeytan onlara: "Şüphesiz ki Allah'ın vaktiyle yaptığı uyarıların hepsi gerçekleşti. Ben de size vadettim. Benim verdiğim sözler ise boş çıktı. Zaten benim size karşı zorlayıcı bir gücüm yoktu. Ben size sadece çağrıda bulundum, siz de kendiliğinizden çağrıma uydunuz. O halde beni kınamayın, nefsinizi kınayın. Ne ben sizi kurtarabilirim ne de siz beni kurtarabilirsiniz. Gerçekten ben, daha önce beni Allah'a ortak koşmanızı da yok saymıştım." dedi. Zalimlerin hakkı acı bir azaptır.
İbrahim 22

Burada suçlanan nefs dürtüye onay veren karar verici benliktir.

Nefs kavramı İslam düşünce tarihinde Grek felsefesinin etkisiyle sufizme ve tasavvuf öğretilerine girerek anlam daralmasına uğramış ve haksız yere içteki düşman ilan edilmiştir. Kuran'ın semantik dünyasında ve modern psikolojinin verilerinde ise nefs insanın biyolojik, psikolojik ve zihinsel tüm varlığının toplamıdır yani insanın kendisidir.

* Ruh kavramını ilerde irdeleyeceğiz.