Salih amel nedir nasıl yapılır?

Kuran çevirilerinde 'iyilik yapmak' veya 'iyi işler' olarak anılan iki kavram vardır ki ikisi de bu anlama gelmez. Biri maruf diğeri de salihat kavramlarıdır. SLH kökünden gelen kelimeleri inceleyelim ve salih amel'in nasıl yapılabileceğini keşfetmeye çalışalım.

Salih amel gündelik geleneksel dindarlık algısında iyilik yapmak ya da ritüelleri yerine getirmek etiketiyle sınırlandırılır. Fakat Kuran'da bu kavramı haritaladığımızda bambaşka bir tablo çıkar karşımıza.

SLH kökü işe yarayan, bozulmamış ve kullanılır halde olan anlamına dayanır. Fiil hali ise bozulan bir şeyi işler ve çalışır hale getirmektir. Sulh ortaya çıkan derin çatışmayı onarmak, muslih bozulmuş olanı düzelten, ıslah ise arızaya maruz kalmış bir sistemi onarıma sokma anlamlarına açılır.

İman eden ve salihatı yapanları yeryüzünde bozgunculuk yapanlarla bir mi tutacağız? Ya da takva sahiplerini taşkınlarla bir mi tutacağız?
Sad 28

Salihatın zıddı olarak karşımıza bozgunculuk olarak çevrilen bir kavram çıkar, fesat . Oluşan hatta şöyle bir bakalım:

Salihat >< Fesad
Islah >< İfsad
Muslih >< Mufsid

yani

Düzeltici işlerin zıddı bozunculuk çıkaran işler,
Onarım, düzeltme, iyileştirmenin zıddı bozma, yozlaştırma ve çürütme,
Onarıcı ve düzelticinin zıddı bozguncu ve fesatçıdır.

Öyleyse salih amel bozulan düzeni onaran, fesadı görüp algılayıp nasıl tamir edebileceğine çalışan, ekosistemin bütün katmanlarında tamir ve iyileştirme üreten her tür eylemin ortak adıdır. Dolayısıyla kavram iyi kalpli olmak ya da çok ritüel yerine getirmek olarak tanımlanamaz, Allah'ın sisteminde insanlar tarafından bozulmuş ve yanlış çalışan her türlü bireysel, toplumsal ve sistemsel hastalıkları ıslah ve tedavi edici bir eylem hattına yerleşir.

Eylemlerimizde amaç Allah’a karşı sorumluluk bilinci ve ekosisteme katkı yapıcı bir onarım kastı taşıyorsa yönümüz doğrudur. Haksız kazancı engelliyor, bir kesimi feda ederek başka bir kesimin çıkarlarını korumaya mani oluyor, bilgiyi çarpıtanlarla mücadele ediyor, gerçeği örten bir propaganda oluşturmuyorsa, yalan, iftira, zorbalık, rüşvet, gasp gibi fesat araçlarına karşı aktif düzelticilik rolü üstleniyorsa ortaya çıkan eylem Kuran’ın salih amel dediği fiiliyattır.

İnsanların kendi yaptıklarından dolayı karada ve denizde fesat ortaya çıktı. Belki akıllarını başlarına alırlar diye yaptıklarının bir kısmı onlara tattırıldı.
Rum 41

Dünyadaki her türlü hırsızlığın, tecavüzün, zulmün, manipülasyonun, halkı fakirleştirmenin, ormanların yok olmasının, türlerin tehlike altına girmesinin, savaşların ve katliamların sebebi insandır kökeni de fesat çıkaran davranışlarıdır.

Salih amel bu fesada karşı kalpteki temennilerle, iyi niyetlerle veya dualarla gerçekleşemez. Aktif fiiliyatla mümkündür. Kuran’ın anlattığı ıslah süreci tüm sosyal tabakaları kapsar. Bir yanda yönetici sınıfın, kanaat önderlerinin, servet ve güç sahiplerinin zulüm, israf ve fakirleştirmeyi bırakıp adaleti tesis etmesi, diğer yanda sıradan bireyin kendi imkanları ölçüsünde sözüyle, malıyla, emeğiyle onarım üretmesi gerekir. Resullerin kıssalarına bakıldığında uyarının ilk hedefinin çoğu kez toplumun bozgunculuk üreten önderleri olduğu görülür çünkü çürüyen tepe yapıyı bütünüyle zehirler.

Onlara, "Yeryüzünde bozgunculuk yapmayın." denildiğinde, "Biz ancak düzelticileriz." derler.
Bakara 11

Ama yöneticiler tek başına sorumlu değildir.

Yoksa senin Rabb'in, o belde halklarını düzelticiler oldukları halde zulmederek yok edecek değildi!
Hud 117

Demek ki salihat iki yönlü çalışmalıdır, halk da bozulanı düzeltmiyorsa o da tüm eylemlerinden sorumludur. Herkesin içinde bulunduğu konumda fesadı azaltan somut bir adım atması salih amel ölçeğidir.

Modern sosyolojinin diliyle ifade etmeye çalışırsak salih amel toplumsal ve ekolojik sistemlerin kırılganlığını azaltan, dayanıklılığını artıran, yapısal şiddeti çözen, ilişkileri adil ve sürdürülebilir bir düzene doğru dönüştüren pratikler bütünüdür. Kuran bu pratikleri imanla birlikte anarak hayatın merkezine alır ve insana şöyle bir çağrı yapar:

İnanç, ancak fesadı gerileten somut ıslah eylemlerine dönüştüğünde gerçek anlamını bulur. Eylemsiz iman sadece sözde kalır ve sanaldır.

İklim krizi, biyoçeşitlilik kaybı, madenlerin çıkarılıp tek elde biriktirilmesi, su savaşları, toprak erozyonu, genetiği bozulmuş gıdaların yaygınlaşması, arazi talanı ve kamu malının hesapsızca sömürülmesi gibi durumlar fesadu fil ard'ın güncel karşılıkları olarak okunabilir. Enerji politikalarından tüketim alışkanlıklarına, şehir planlamasından tarım pratiklerine kadar uzanan geniş bir sahada türü, ekini ve nesli koruyan, tartı ve ölçüyü gözeten onarıcı pratiklerin tümü salih ameldir.

Biri size sabah kalkıp şu kadar rekat ritüelin ve dönülden duanın salih amel olduğunu iddia ederse bu paradigmayı hatırlayalım.