Tarihin karanlık dönemlerinin mirası olarak muska, vefk ve tılsımlara bakış

İnsanoğlu tarih boyunca korkularıyla baş etme, görünmez tehlikelerden korunma ve geleceği kontrol altına alma arzusuyla çeşitli nesnelere ve sembollere kutsallık atfetti.

Hastalık, ölüm, kıtlık, deprem, savaş, kötücül görünmez güçler gibi tehdit algıları karşısında insan muhatap olduğu 'düşman'ı somutlaştırmak ister. Bu somutlaştırma bazen bir hayvan dişi, nitelikler atfedilmiş bir taş, kemik parçası, yazıtlar bazen de belirli bir düzen içinde yerleştirilmiş harf ve sayılar şeklinde ortaya çıkabiliyor. Antropolojik araştırmalar bu insan davranışının çok erken dönemlere uzandığını ve insanların nesneleri koruma aracı olarak konumlandırdığını gösteriyor.

İnsan topluluklarında şifacı, büyücü, hoca ve kahin gibi figürlerin ortaya çıkışı çoğu zaman yüksek bilişsel farkındalık ile etik sınır arasındaki boşluktan çıkar sağlamanın ürünüdür. Üstün nitelikli olarak kabul edilen kişiler genellikle toplum ortalamasının üzerinde gözlem gücüne, dil hakimiyetine ve psikolojik sezgiye sahiptir. insanların korkularını, çaresizlik anlarını ve belirsizlik karşısındaki kırılganlığını doğru okurlar. Görünmeyen tehditler karşısında bireyin kontrol duygusu çöktüğünde bu kişiler görünmeyeni açıklayan ve sebep sonuç ilişkisi kurarak çözüm sunduğunu iddia eden otoritelere dönüşür. Bu kişiler çoğu zaman bilinçli bir sahtekarlıkla başlayıp sonrasında kendi kurdukları anlatıya kendileri de inanabilir. Kontrol duygusu anlatıyı kurgulayan kişide de tatmin üretir. Böylece tılsım ve muska gibi sözde şifa pratikleri hem korku yaşayan kitle için yalancı bir güvenlik alanı hem de aracı konumundaki kişi için statü ve iktidar mekanizması haline gelir. Bu yapı tarih boyunca dini dil, sembol ve kavramlarla beslendikçe daha meşru ve daha dirençli bir forma bürünür.

Antik Mezopotamya'da hastalık ve felaketlerin arkasında kişileştirilmiş görünmez varlıklar fikri güçlüdür. Bu düşünce tılsım üretimini de hızlandırmıştır. Silindir mühürler, kapı eşiklerine gömülen koruyucu objeler, yazıtlar ve işaretler bu dönemde yaygınlaşır. Nesnenin tanrısal bir güçle ilişiklendiğinde artık etki üreten bir araç haline geleceği düşüncesi kadim bir yanılgıdır.

Mezopotamya pratiğinde tılsımlar sürüyü ve tarlayı korunma, bereket, başarı, düşmana zarar verme gibi düşüncelerle yaygınlaşır. Fakat sonradan kaderi tasarlama iddiasına da evrilir. Bu evrilme tılsımın dini alana girerek onun içerisinde okült bir kapı aralamasına zemin hazırlar.

Antik Mısır'da tılsım hem gündelik hayatın hem de ölüm sonrası yolculuk tasarımının ayrılmaz parçasıydı. Ankh, kutsal böcek, Horus'un gözü gibi semboller bir 'sembol dili' de üretmişti. Her şekil bir tehdide karşı cevap niteliğindeydi. Mısır'da büyü ve tıp arasındaki geçirgenlik de bu geleneği güçlendirmişti. Tedavi bazen bitkisel reçete ile, bazen söz, formül, isim veya işaret kombinasyonuyla birlikte yürüyordu.

Mısır örneği gibi medeniyetlerde tılsım kültürel norm haline geldiği için onu terk etmek koca bir kozmolojiyi hiçe saymak anlamına gelir ki bu zamanla imkansızlaşır. Bu yüzden tılsımlar sonradan gelen dini yapıların içine kolaylıkla sızar.

Hint ve Orta Asya kültürlerinde mani gibi tıbbi muskalar, koruma amaçlı taşınan nesneler ve iplere bağlanan taşlar görülür. Zamanla astrolojik düşünceyle birlikte geometrik formlar, düzenli şemalar ve sayısal dizilimler göksel düzenin yeryüzüne aktarımı gibi okunmaya başlanmıştır. Bu okuma vefk benzeri sistemlere yataklık eden bir zihinsel iklim üretir. Evrenin matematiksel bir dili vardır, bu dili doğru kurarsan sonuç üretirsin gibi bir yanılsama zihni kolaylıkla ele geçirir.

Eski Ahit çizgisinde büyü, fal ve putperest pratiklere karşı güçlü uyarılar yer alır. Buna rağmen Yahudi tarihinin belirli evrelerinde özellikle metnin kutsallığının çok güçlü algılandığı dönemlerde yazılı metinler koruyucu nesne gibi taşınmaya başlanır. Metnin parçalarının bedende taşındığında koruma işlevi göreceği düşünülür.

Talmudik dönemde muska yazıcılığı ortaya çıkar. Kabalistik gelenekle birlikte melek isimleri, kutsal harf kombinasyonları, özel dizilimli ayetlerin yazımı genişler ve hurufilik ile de ayetlere yeni matematiksel anlamlar yüklenir.

Erken Hristiyanlık büyü ve falcılık karşısında mesafeli durmuştur başlarda. Ancak Hristiyanlığın imparatorluk dini haline gelişi ve pagan kültürü ile etkileşimi ile birlikte eski tılsım alışkanlıklarının Hristiyanlığa da sızması mümkün olmuştur.

Koruyucu nesne ihtiyacı kutsal emanet, aziz hatırası, haç ve madalyon gibi formlara da dönüşmüştür.

İslam geleneğinde ise kültürel etkileşim genişledikçe özellikle Pers, Helenistik ve Hint etkilerinin taşıdığı okült bilgi bazı çevrelerde havas adı altında içeriye sızar. Burada aslında çok kritik bir dönüşüm yaşanır. Antik tılsım teknikleri Kuran ayetleriyle, Esmaül Hüsna ile, ebced hesabıyla bir araya getirilerek İslami bir kılıf kazanır. Vefk, sihirli kareler, mühürler, astrolojik bağlamlar 9. yüzyılda yaygınlaşır. İslam'ın sanki bir unsuru gibi kabul edilen görünmez varlıklarla iletişim, sözde mertebe kazanmışların yazdığı muskalar din dairesinde zannedilir. Halbuki Kuran'ın dalalet olarak nitelediği karanlık bilinçlerin ürettiği fake bilgi türleridir bunlar.

Kuran tüm bu karanlık bilgilere karşı bize ne sunuyor?

Gaybı kontrol etme iddiası, sözde görünmez varlıklarla pazarlık, nesneler üzerinden korunma üretme iddiaları tevhid çizgisiyle net bir şekilde çatışır. Kuran, sihri ve gaybı manipüle etme arzusunu açık biçimde eleştirir. Kendi sunduğu bilgi dışındaki her şeyi dalalet olarak niteler.

De ki: "Hakk geldi, batıl yok oldu." Kuşkusuz ki Batıl yok olmaya mahkumdur.
İsra 81

Kuran'ın korunma öğretisi hiçbir zaman nesne temelli olmamıştır ve tüm aracı kişi ve nesnelere de meydan okur. Korunma tamamıyla ilke temellidir ve Kuran insanın güvenliğini Allah'a yönelişi ile bilinç kazanması, rüşde erişmesi, sorumluluk yüklenmesi, şirkten arınması ve takva ekseninde inşa eder.

Kuran koruyucu otoriteyi açıkça Allah'a nispet eder. İnsanların Allah'ın dışında veli edinme eğilimini eleştirir. Bir kişi benim korumam muska ve tılsımdır dediği anda fark etmeden velayeti nesneye atamış olur. Aynı şekilde tılsımlı sayılar adedince tekrar edilen ayetler, cümleler veya kelimelerin de duaların kabulüne neden olacağı gibi yaygın bir yanılgı söz konusudur. Muska ve tılsım ile benzer kategoridedir ve aynı şekilde işlevsizdir. Allah duaların kabulü için kişinin kendini ne kadar koruduğuna ve amelleri ne ölçüde yerine getirdiğine bakar. Allah'ın sistemi belli sayılarla hijack edilebilecek bir sistem değildir. Aklını kullanmayanlar bunun mümkün olabileceğini düşünür.

İnsanlık tarihinin bu karanlık mirası aslında Kuran'ın getirdiği saf tevhid inancıyla ortadan kalkmıştır. Hayır da şer de Allah'tandır ve insanın başına gelen musibetler kendi elleriyle yaptıkları yüzündendir.

Size isabet eden musibet kendi ellerinizle yaptığınız şeyler yüzündendir. O, çoğuna da engel oluyor.
Şura 30

Fakat Kuran'ı okumayan ve kendisine 'müslüman' diyen milyonlarca yığın hala okült nesne ve sözlü tekrarların dinin bir parçası olduğunu düşünmeye devam etmektedir.

Semboller ve tılsımlar amaçları unutturan faydasız araçlardır. En önemlisi Allah'ın koruması altına girmektir.

Artık bunları bıraktık öyle değil mi?