Emevi döneminde Kuran'ın üzerine paralel otorite inşa etme çabası

Kuran'ı ve hükümlerini bypass etmek için uydurulmuş 2 önemli hadis vardır, bunlardan biri İslam'ın 5 şartının olduğu iddiası ile uydurulmuş olan Cibril hadisi, diğeri de Kuran'ın yanı sıra onun bir misli daha gizli bilginin Resul'e vahyedildiği ile ilgili uydurulmuş olan Erike hadisi.

Bu okumamızda Erike hadisinin uydurulma aşamalarını ve kimlerin bu hadisi neden uydurduğunu inceleyeceğiz.

Önce sözde rivayetin tam metnini verelim:
Erike hadisi:
“Dikkat edin! Bana Kitap ve onunla beraber onun benzeri verildi. Dikkat edin! Yakında karnı tok bir adam koltuğuna yaslanmış hâlde şöyle diyecek: ‘Size bu Kur’n yeter. Onda helal bulduğunuzu helal sayın, onda haram bulduğunuzu haram sayın.’

Dikkat edin! Evcil eşeğin eti size helal değildir. Yırtıcı hayvanlardan azı dişi olanların tamamı helal değildir. Antlaşmalı birinin buluntusu da, sahibi ondan vazgeçmedikçe helal değildir. Kim bir topluluğa misafir olarak inerse, onu ağırlamak onların üzerinedir. Eğer onu ağırlamazlarsa, onun ağırlanma hakkı kadarını onlardan alma hakkı vardır.”

Bu rivayet Resule ait olmaktan çok 8. ve 9. yüzyıllarda büyüyen Kuran mı belirleyici, yoksa rivayetler mi? tartışmasının içine Emevi ve Abbasi dönemlerinin ideolojik atmosferinde doğmuş politik bir bypass metni görünümünde. Rivayet koltuğuna yaslanmış tok adam imgesiyle Kuran merkezli itirazı karikatürize eder, ardından Bana Kuran ve onun benzeri verildi cümlesiyle Kuran'ın yanına ikincil bir normatif kaynak yerleştirir. Kuran'ın bir benzerinin getirilemeyeceği ve dinde tek kaynağın Kuran olduğu açıkça ilan edilmesine rağmen bu fabrikasyon rivayet Resul'ün ağzından Kuran'a misl yani benzer bir şey verildiğini söyletir ki bu son derece cüretkardır.

Rivayetin bir çok versiyonu bulunur ve her yüzyılda üzerine bir cümle eklenmiştir. Bu farklar rivayetin zamanla genişleyen bir polemik metni gibi dolaştığını da gösterir.

Rivayet Kuran ilkeleriyle çelişir. İsra 88'de insanlarla cinler bir araya gelse bile Kuran'ın bir benzerini getiremeyecekleri söylenir. Kuran'ın kendi varlığına dair temel meydan okuması bu ayettir. Erike rivayeti ise misluhu ifadesiyle Kuran'ın yanına onun benzeri bir otorite koyar. Ama bu otorite tam olarak tanımlanmaz, ucu açık bırakılmıştır. Eğer bu benzer içerik vahiy gibi bağlayıcı, hüküm koyucu ve Kuran'la eşdeğer bir kaynaksa Kuran'ın benzersizlik ilkesi kırılmış olur. Eğer benzer sadece açıklama, uygulama ve örneklikse, o zaman da bu rivayet üzerinden ikinci bir bağımsız din kaynağı inşa edilemez. Her iki durumda da klasik hadisçi kullanım çöker.

Rivayeti tam olarak çürüten ayet:
De ki: "Bana vahyolunanlar içerisinde; leş, akıtılmış kan, pis olan domuz eti veya bir sapkınlık olarak Allah'tan başkası adına kesilmiş olanlar hariç, yiyecek kimse için haram kılınmış bir şey bulamıyorum. Kim mecbur kalırsa haddi aşmadan, zaruri ihtiyacı kadar bunlardan yiyebilir." Kuşkusuz Rabb'in Çok Bağışlayıcı'dır, Rahmeti Kesintisiz'dir.
Enam 145

Bu ayette 'bana vayholunanlar içerisinde' ifadesi yer alır. Eğer Resul'e Kuran'ın bir misli daha verildiyse ve bunu da kısa bir anlığına 'gerçek' olarak kabul edecek olursak, o gizli vahyedilenler de vahiy olacağı için, total olarak tüm vahyedilenler içerisinde 'evcil eşek' ve 'yırtıcı hayvan' yine bulunmayacağı ve bu nedenle de Erike hadisinin metninin çürüyeceği çok açıktır. Enam 145 bu uydurulmuş rivayeti %100 çürütür.

Rivayet gelecekte çıkacak bir grubu hedef alır. Kuran bize yeter diyen bir kişi merkezdedir. Bu tarz metinler çoğu zaman sonraki dönemlerde yaşanacak tartışmaları bypass ederek ikincil kaynakları meşrulaştırma amacı taşır.

İmam Şafii ilk kez 'hadisler de vahiydir' iddiasını ortaya atmıştır ve rivayetleri sünnet teorisi ile sistemleştirmeye çalışmış, Kuran dışı rivayet malzemesine dini hüküm koyma alanı açmıştır. Erike hadisi de kendi içlerinde yaşayacakları sorunları ortadan kaldıran bir cankurtarandır. Kuran yeter diyeni daha baştan Resul'e karşı çıkan konforlu, tok, umursamaz bir figür olarak resmederler. Bu politik ve psikolojik itibarsızlaştırmadır. Bu açıdan Erike hadisi Şafii sonrası hadisçi paradigmanın Kuran merkezli itirazlara karşı ürettiği geriye dönük bir savunma metni gibi durmaktadır.

Rivayetin ana ravisi Mikdam isimli bir ravidir. Biyografik tarihi kayıtlarda onun Şam bölgesinde özellikle Humus çevresinde yaşadığı ve orada öldüğü aktarılır. Rivayetin sonraki aktarım hatlarında da Şam merkezli isimlerin belirginleşmesi tesadüf gibi okunamaz. Emevi siyasal merkezinin Medine'den Şam'a taşındığı bir dönemde dini otoritenin de merkezin ihtiyacına uygun biçimde yeniden paketlenmesi gerekiyordu. Kuran merkezli itirazların bastırılması için Resul zaten sizi önceden uyardı türü argümanlar kurumsal paralel din inşasında oldukça işlevseldir.

Rivayetin sunumları Hayber sürecine bağlanır. Fakat Mikdam'ın Hayber sırasında yaşı ve orada bulunup bulunmadığı tartışmalıdır. Onun hicri 87-88 civarında 91 yaşında öldüğü bilgisi esas alınırsa, Hayber döneminde 9 yaşında olması gerekir. Bu durumda askeri kampta geçen karmaşık bir hukuki konuşmayı doğrudan işitip, yıllar sonra bu soyut teorik lafızlarla aktarması tarihsel bakımdan imkansızdır. Hadis uydurma sisteminde geçmişte yaşamış isimler bulup onlara sözler isnat etmek yaygın bir uygulamadır, tıpkı köyün delisinin TC kimlik numarasını bulup üzerine şirket açıp dolandırıcılık yapmak gibi.

Rivayet versiyonları her yüzyılda biraz daha uzamıştır. Bu durum rivayetin çekirdeğinin sonradan büyütüldüğünü düşündürür. Bir tarihi konuşmada evcil eşek, yırtıcı hayvan, muahidin malı, misafirlik hakkı ve epistemolojik sünnet teorisinin aynı dramatik kalıp içinde verilmesi sadece insani derleme mantığına uygun olabilir.

Erike hadisi tam olarak Kuran'ın kendi kendine yeterli hidayet, hüküm ve açıklama vasfını sınırlayıp yetkilerini iptal etme amacında bir metindir.

Kuran Kitapta hiçbir şeyi eksik bırakmadık, O, her şey için açıklamadır ve Allah hükmüne kimseyi ortak etmez ilkelerini kurarken bu rivayet Kuran'ın yanına üstelik ona eş değer ikincil bir bağlayıcı alan açma çabasındadır. Üstelik bunu Kuran'a sarılmayı küçümseyen bir sahneyle yapar.

Bu nedenle Kuran merkezli tenkit açısından Erike hadisi bir Resul beyanı olarak kabul edilemez. Metnin dili, tarihi, isnad coğrafyası, versiyon farklılıkları ve misluhu ifadesinin doğurduğu teolojik çelişki, onun sonraki dönem hadis otoritesi savunusunun ürünü olduğunu gösterir. Kuran'ın benzersizliğini ilan eden bir elçinin, Kuran'ın yanına onun benzeri bir hüküm kaynağı koyması düşünülemez. Bu rivayet Resul'e iftiradır ve Resul'ün tebliğ ettiği Kitab'ın merkezi otoritesini gölgelemek için onun adını kullanır.

Kimler üretmiş olabilir?

Muhtemel üretici çevre erken Emevi dönemi rivayet otoritesi savunucularıdır.

Özellikle Şam Humus hattında dolaşması dikkat çekicidir. Ana ravi Mikdam'ın Şam çevresiyle irtibatlı olması, sonraki isnadlarda Şamlı ravilerin görünmesi ve Emevi merkezinin de Şam olması rivayetin Şam merkezli politik atmosferde güçlenmiş olabileceğini düşündürür.

Neden uydurulmuş olabilir?
Çünkü erken dönemde şu tartışma büyüyordu:

Dini hükümde belirleyici olan Kuran mıdır, yoksa Kuran dışı rivayetler de bağımsız hüküm koyabilir mi?

Kuran merkezli itiraz yükselince buna karşı Resul zaten böyle düşünecek kişileri önceden haber verdi diyen bir metin türetildi. Böylece muhalif görüş daha tartışma başlamadan devlet otoritesi tarafından itibarsızlaştırıldı.

Kuran'da onun bir benzerinin getirilemeyeceği söylenirken bu uydurulmuş rivayet Resul'ün ağzından bana Kuran ve onun benzeri verildi dedirtir ve buna inanan milyonlarca sözde müslüman günümüzde yaşamaktadır. Bu ağır teolojik problemler hadis külliyatının tamamında gözlemlenir.

Arınma sadece Kuran ile mümkündür.