Korku, otorite ve icat edilmiş din bağlamıda Kuran’daki ruhbanlık anlatısı

Kuran'da insan ile Rabb arasındaki ilişki tanımlanırken kelimelerin ve kavramların üstün bir titizlikle seçildiğine şahit oluruz. Bu ilişkideki en kritik kavramlardan biri ruhbanlıktır. Kuran yeni nazil olmaya başladığı için geçmiş toplumların düştüğü hatalar örneklendirilir. Ama günümüzde ruhbanlık ile ilgili uyarılar sanki sadece hristiyan ve musevileri kapsıyormuş gibi düşünülür. Kuran sonraki dönemlerde İslam terminolojisi kullanılarak ruhbanlık sınıfı oluşturulmaması için uyarır, peki bu uyarılar karşısında günümüzde hangi noktaya geldik inceleyelim.

RHB kökü beklenen bir zarar ihtimali karşısında tedirginlik ve çekince, içe doğru büzülten ve geri çektiren korku anlamındadır. Dilimizde bildiğimiz rahip aynı köktür.

Kuran’ın inşa ettiği kavramsallaştırma içerisinde RHB iki zıt kutba ayrılır. Bir yanda insanı özgürleştiren ve sadece Allah'a karşı sorumluluk bilinci ile şekillenen çekince alanı, diğer yanda insanı köleleştiren vahiy dışı çekincelerle yaratılmış ruhbanlık kurumu karşımıza çıkar.

Bugün İslam dünyasında sıkça tekrarlanan İslam’da ruhbanlık yoktur sloganının ardındaki hakikati ve fiili durumu anlamak için Kuran’ın bu kavramı nasıl bir sosyolojik eleştiriye dönüştürdüğünü analiz etmemiz gerekiyor.

Kuran, RHB kavramını Allah’a nispet ettiğinde 2:40, 16:51 bu korkuyu insanın vicdanını diri tutan bir iç fren olarak kodlar. Yalnız benden çekinin emri çekinceyi tek bir otoriteye bağlayarak insanı diğer tüm çekincelerden azat eder. Bu çağrı insan onurunu koruyan, kişiyi kula kul olmaktan alıkoyan onurlu bir duruşa davettir.

Ey İsrailoğulları! Size bağışladığım nimetimi anımsayın. Bana verdiğiniz sözü tutun ki Ben de size verdiğim sözü yerine getireyim. Ve yalnızca, Bana karşı gelmekten çekinin/ferhebuni.
Bakara 40

Ancak tarihsel süreçte bu çekince hali dini kaynakları kullanıp dönüştürerek yeni inanç inşalarıyla kurumsal bir yapıya dönüştürüldüğünde, Kuran’ın mevcut durumu rahbaniyye yani ruhbanlık olarak tanımladığını görürüz.

Sonra onların izleri üzerinde art arda Resullerimizi gönderdik. Ve Meryem Oğlu İsa'yı gönderdik ve ona İncil'i verdik. Ona uyan kimselerin kalplerine şefkat ve merhamet koyduk. Allah'ın rızasını kazanmak için uydurdukları ve fakat gereği gibi de uymadıkları ruhbanlık Bizim buyruğumuzdan kaynaklanmış değildir. Onlardan iman edenlere ödüllerini verdik. Ne var ki onların çoğu doğru yoldan çıkmış kimselerdi.
Hadid 27

Ruhbanlık korku aracı ile bir iktidar malzemesine dönüşen, Allah ile kul arasına giren profesyonel din adamlarının oluşturduğu sistemlerdir.

Hadid 27. ayet Hristiyan ruhbanlık geleneğinin kökenine inerek bir tespitte bulunur, bu kurum, başlangıçta Allah tarafından farz kılınmamış, inananların sözde Allah’ın rızasını aramak amacıyla kendilerinin icat ettiği bir yöntemdir.

İnsan doğasına aykırı, vahyin sınırlarını zorlayan bu aşırı zühd hiyerarşisi zamanla kendi ağırlığı altında ezilmek ve yozlaşmak zorundadır. Ayetin Ona hakkıyla uymadılar vurgusu beşeri icatların dinin yerine asla geçemeyeceğini gösterir. Başlangıçta dünyadan el etek çekerek Allah’a yaklaşmayı öğütleyenler zamanla dini bir imtiyaz alanı haline getirerek dünyayı yönetmeye kalkan bir kasta dönüşmüşlerdir.

Onlar, Allah'ın yanı sıra hahamlarını, rahiplerini ve Meryem Oğlu Mesih'i rabbler edindiler. Oysa bunlar, bir tek olan İlah'a kulluk etmekle emrolunmuşlardı. Ondan başka hiçbir ilah yoktur. O, bunların ortak koştuklarından münezzehtir.
Tevbe 31

Bir alimin, şeyhin veya papazın sözünü vahyin açık hükmünün önüne geçirmek, onu sorgulanamaz, eleştirilemez ve hatasız bir otorite olarak görmek onu ilahlaştırmaktır.

Kuran çerçeveyi çok net hatlarla çizer, bilgi yani vahiy ne zaman ki bir kast'ın tekeline girer ve bu kast kutsallık zırhı ile dokunulmaz kılınırsa orada tevhid zedelenir ve şirk başlar.

Ve Kuran ruhbanlığın karşısına Rabb'e kulluk modelini koyar:

Allah'ın kendisine Kitap, Hüküm ve Nebi'lik verdiği bir beşerin, insanlara "Allah'ın yanı sıra bana da kulluk edin." demesi yakışmaz. Ancak, okuyup öğrendiğiniz Kitap'ın gereği olarak, "kulluğunuz yalnızca Rabb'inize ait olsun." demesi gerekir.
Ali İmran 79

Bugünün müslümanlarının Bu ayetler Hristiyanları anlatıyor, bizde ruhbanlık yoktur diyerek konuyu kapatması Kuran’ın evrensel uyarısını hiçe sayıp onu tarihsel bir masal anlatısına indirgemektir. Kuran ahbar ve ruhban örneklerini müslümanlar aynı hataya düşmesin diye verir.

Günümüz İslam dünyasına bakacak olursak,

Şeyhinin veya cemaat liderinin sözünü nas gibi tartışılmaz kabul eden yapılar, hoca efendi hata yapmaz, onun bir bildiği vardır diyen teslimiyetçi zihniyetler, cennetin anahtarını, günahların affını, supernatural güçleri, şefaati kendi tekelinde gören karizmatik liderler, dini, devletin veya sermayenin meşruiyet aracına dönüştüren resmi bürokrasiler etrafımızı kuşatmış durumda değil midir?

Bunların tamamı, isimleri imam, hoca, mürşid, ulema, postnişin veya üstad ne olursa olsun işlevsel olarak Kuran’ın eleştirdiği ruhbanlık mekanizmasının ta kendisidir.

Mümin inancını ve eylemlerini bizzat vahiy ile kurduğu sahih ilişki üzerinden yaşamakla mükelleftir. Bugün İslam dünyasının ihtiyacı dokunulmaz ruhbanlar üreten kast sistemlerini yıkıp, Kitab’ı öğrenen, öğreten ve hayatın içinde pro-aktif sorumluluk alan marufu emredenler toplumunu yeniden inşa etmektir.