Bize üstün bilgin ulemalar olarak tanıtılan geçmişteki Tefsir editörleri

Ön not: Kuran'a göre Allah'tan başka kimse tefsir yapamaz. Furkan suresi 33 ayette Allah en güzel tefsiri kendisinin yapacağını söyler, bunun da metodu konuların ve kavramların Kuran içerisinde detaylı şekilde farklı formlarda defalarca kez kullanımı ile açıklanmasıdır. Kuran içinde işleyen bu metodu keşfettiğimizde dış yorumlara dayalı tefsir iddialarına ihtiyaç duymayız. Gelenekle bezenmiş Kuran yorumlarından arınmak Kuran'ı anlama yolunda önemli bir kilometre taşıdır. Kişiler ancak tevil yapabilir.

Geçmişin tefsir editörlerinin her birinin künyesini çıkarıp Kuran merkezli bakış açısı ile örtüşmeyen noktalarını ortaya koymaya çalışalım:

Taberi
Doğum-ölüm: 839–923
Doğum yeri: Taberistan / İran
Mezhep-ekol: Sünni, fıkıhta genelde Şafi çizgi, rivayet ağırlıklı.
Kuran merkezli problemli yanları:
- Çok yoğun israiliyat ve senedi zayıf rivayet aktarımı. Yaratılış, Adem, Nuh tufanı, Davud ve Süleyman kıssaları gibi konularda tamamıyla Midraş ve Yahudi rivayetlerine dayalı anlatıları baz alması.
- Recm, mürtedin öldürülmesi, ganimet, kölelik gibi alanlarda rivayet ve mezhep fıkhını Kuran’daki açık ilkelere tercih ederek literatüre eklemesi.
- Neshi kabul edip ayetler arası ürettiği sözde gerilimleri "ayet iptal oldu" diyerek çözmesi.
- Kadınların dövülmesini savunması.
- Cennet'te cinsellik anlatıları.

Zemahşeri
Doğum–ölüm: 1074–1144
Doğum yeri: Harezm / İran.
Mezhep-ekol: Mutezile, dilci müfessir.
Kuran merkezli problemli yanları:
- Ayet yorumlarını Mutezile kelamını kurtaracak şekilde zorlaması.
- Gayb, mucize, ahiret tasvirlerinde Kuran-dışı tasavvurlar ve metnin doğal akışının yer yer bozulması.
- Neshi kabul edip ayetleri iptal etmesi.
- Kadın ve kölelikle ilgili meseleleri Kuran’ın ruhundan çok dönem kültürünün ve mezhep içtihatlarının etkisiyle yorumlaması.
- Kadınların dövülmesini hafifleterek savunması.

Fahreddin Razi
Doğum–ölüm: 1149–1210
Doğum yeri: Rey / İran
Mezhep/ekol: Sünni, Şafii. itikadda Eşari kelamcı.
Kuran merkezli problemli yanları:
- Tefsirin büyük kısmını ayetten kopuk kelam ve felsefe tartışmasına çevirmesi.
- Yorumlarında kelami dogmaların ayetin lafzından daha belirleyici olması.
- Neshi kabul etmesi ve klasik ceza hükümleri konusunda rivayetçi çizgiyi sürdürmesi.
Olumlu tarafları:
- Barışçıl mürtedler öldürülmez, savaşanlar öldürülür demesi. Mürted konusunda mezheplerden kısmen ayrılması.
- Aklı öncelemesi.
- Bilimsel bilgiye önem vermesi.
- Aristo mantığını kullanması.
- Doğa bilimleri, tıp ve biyoloji konularına önem vermesi.

Kurtubi
Doğum–ölüm: 1214–1273
Doğum yeri: Kurtuba Endülüs / İspanya
Mezhep-ekol: Sünni, Maliki, itikadda Eşari kabul edilir.
Kuran merkezli problemli yanları:
- Recm, mürtedin öldürülmesi, kölelik ve kadın hakları, ganimet vb. konularda Kuran’ın açık çerçevesi yerine mezhep fıkhını öncelemesi. Kuran-dışı olmasına karşın recm'i yoğun şekilde savunması.
- Kıssalarda yoğun israiliyat aktarımı.
- Kadın erkek ilişkilerinde dönemin ataerkil hukuk algısını metnin önüne geçiren yaklaşımlarda bulunması.
- Rivayetler olmadan Kuran anlaşılamaz demesi.
- Cennet'te cinsellik anlatıları.

İbni Kesir
Doğum–ölüm: 1301–1373
Doğum yeri: Mecdel /Suriye
Mezhep-ekol: Sünni, Şafi, itikadda Selefi çizgide, İbni Teymiye etkisinde.
Kuran merkezli problemli yanları:
- Rivayetlere aşırı bağımlılık, Kuran’ı rivayetler üzerinden okuması.
- İsrailiyat rivayetlerini kısmen eleştirse de önemli bir kısmını aktarması ve işlemesi.
- Recm, mürtedin öldürülmesi, cihad, kadın erkek alanlarında rivayetçi ve mezhepçi kalıpları aynen sürdürmesi.
- Neshi savunarak ayetlerin bir kısmının iptal olduğunu iddia etmesi.
- Kadınların dövülmesini savunması.
- Ölüm ötesine dair Kuran-dışı uydurmaları.
Olumlu tarafları:
- Dil ve kökene önem vermesi.
- İlkesel olarak en doğru metodun Kuran'ın Kuran ile tefsir edilmesi gerektiğini söylemesi. Fakat uygulamada bunu kendisi de yapmamıştır.

Mevdudi
Doğum–ölüm: 1903–1979
Doğum yeri: Evrengabad / Hindistan
Mezhep-ekol: Sünni, Hanefi, Cemaati İslami’nin kurucu ideoloğu.
Kuran merkezli problemli yanları
- Kuran mesajını neredeyse tek bir İslam devleti ve parti programı projesine indirgemesi.
- Recm, mürtedin öldürülmesi, kadın erkek hukuku, gayrimüslimlere yaklaşımlar, ceza hukuku vb. alanlarda mezhep fıkhını Kuran’a göre yeniden süzmek yerine doğrudan aktarması.
- Kendi ürettiği hakimiyyetullah fikrini Kurani çerçeveyi daraltacak kadar ideolojikleştirmesi.

Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır
Doğum–ölüm: 1878–1942.
Doğum yeri: Antalya / Türkiye
Mezhep-ekol: Sünni, Hanefi, itikadda Maturidi-Eşari karışımı Osmanlıcı çizgi.
Kuran merkezli problemli yanları:
- Hak Dini Kur’an Dili’nde recm, mürtedin öldürülmesi, had cezaları gibi konularda klasik fıkhı sorgulamadan benimsemesi.
- Tasavvufi yorumları bazı ayetlerde lafzi ve bağlamsal okumayı gölgeleyecek şekilde öne çıkarması.
- Dönemin devlet ve ulema yapısını meşrulaştıran siyasi okumalar.
- Bilime karşı temkinli yaklaşımı.
- Rivayetleri ana kaynak kabul etmesi.
- Taberi, Razi ve Zemahşeri gibi editörlerin fikirlerini çoğu zaman dokunmaksızın aktarması.
- Çeviri hataları.
Olumlu tarafları:
- Akılcı yorumlar
- Kuran'ın belagat üstünlüğünü kabul etmesi ve kullanılan dil sanatlarını analiz etmesi.
- Dönemin ve günümüzün Türkçe'deki en düzgün tefsir bütünlüğüne sahip olması.

Yukardaki tefsir editörleri dışında İranlı Beydavi, Endülüslü el-Endelüsi, Celaleyn tefsiri editörleri Mısırlı Mahalli ve Suyuti ile Lübnan'lı Reşit Rıza gibi tefsir editörlerinin detaylarına girmiyorum.

Neler yapmışlar diye bilgi edinmek için okunabilirler, sonuçta okumadan nasıl fikir sahibi olabiliriz değil mi? Fakat tüm tefsir editörlerinin ortak yanlarını ve günümüzdeki İslam anlayışı içerisindeki en problemli yönelişlerin oluşmasındaki katkılarını şu şekilde listeleyebiliriz:

- Kuran ayetlerinin bir kısmının hükmünün iptal edildiğini iddia etmeleri yani nesh'i savunmaları,
- Mürted'in öldürülmesi gerektiği hükmünü işlemeleri,
- Recm gibi bir uygulamanın sözde varlığını iddia etmeleri ve uygulanması gerektiğini söylemeleri,
- Rivayetleri yer yer Kuran'a eş ve aynı önemde metinler olarak kabul etmeleri,
- Yoğun İsrailiyat ve Midraş hikayelerini aynen aktarıp İslam terminolojisine katmaları,
- Cennet'te cinsel yaşam ve çıplak kadın tasvirlerini Kuran-dışı olmasına karşın sürdürmeleri,
- Kadınların dövülmesi konusunda gelenekçi yaklaşımı devam ettirmeleri
- Melek, ruh, iblis, ölüm sonrası gibi konularda Kuran-dışı fantastik yorumlar sunmaları.

Geçmişte yaşayan tefsir editörlerinin bizden önce yaşamış olmaları dışında herhangi bir beşer ile farkları yok, hiçbiri kutsal değil ve tamamı da major hatalar yapmış, Kuran'ı anlatacağız derken kritik konularda köklü kafa karışıklıkları yaratarak Kuran'ı mezheplerin bakış açılarına hapsederek İslam'ı Kuran'dan kopartmış ve islamofobi'nin doğuşuna zemin hazırlamışlar.

Kuran'ı Kuran ile anlatacak yeni nesil ise artık uyanışa çoktan geçti. Dört nala aydınlığın nurunu taşımak için yola çıktılar. Aydınlık çağı başlıyor.