Rüku kavramı konusundaki dezenformasyonlar

Kuran kavramları atlasında rüku kavramı bir türlü oturtulamaz ve bunun ana nedenlerinden biri geçmişten gelen dezenformasyon içeren rivayetlerdir.

İslam düşünce ve siyasi tarihinde kavramların semantik dönüşümü çoğunlukla siyasi meşruiyet devşirme, güç devretme veya mezhepsel taassubu haklı çıkarma gayesiyle şekillenmiştir. Rüku kavramı tarih boyunca nesnel ve metinsel bağlamından koparılarak ideolojik manipülasyonların merkezine yerleştirilmiştir.

Metinlerin yapısal bütünlüğünü bozarak kelimelere yapay koordinatlar tayin eden bu dezenformasyon mekanizması siyasi, fıkhi ve mitolojik olmak üzere üç ana damardan beslenmiştir.

Uydurulmuş rivayet: Rükuda yüzük verme

Bu manipülasyon Maide suresi 55. ayetin hem gelenek hem modern çevirilerde gerçek anlamın üzerinin örtülmesiyle ortaya çıkar. Çünkü gelenek önce ayeti hatalı çevirir sonra da bu hataya kaynak olacak rivayet uydurur. Önce hatalı çeviriyi Elmalılı'dan verelim:

Maide 55 hatalı çevirisi:
Sizin veliniz evvel Allah, sonra Resulü, sonra o iman etmiş olanlardır ki namaza devam ederler ve rükû' halinde zekat verirler.

Bu hatalı yaklaşım tabi ki gelenek kodlarına dayanır. Hem rüku hem de zekat kavramlarının üzeri örtülerek her ikisi de ritüele çevrilir.

Şimdi uydurulmuş rivayetlere bakalım ve Taberi ile Zemahşeri tefsirlerinin ayeti bu uydurulmuş rivayetlerle açıkladığını unutmayalım.

1. "Bir dilenci Resulullah'ın mescidinde yardım istedi, ancak kimse ona bir şey vermedi. O sırada Ali rükû halindeydi. Parmağındaki yüzükle dilenciye işaret etti, dilenci de yüzüğü aldı. Bunun üzerine şu ayet indi: 'Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resulü ve namazı kılan, rükû halinde zekat veren müminlerdir.'"

İbn Kesir rivayetin sened zincirindeki Musa bin Kays gibi isimlerin kabul edilemez olduğunu ve sahih hiçbir kanaldan bu anlatının desteklenmediğini belirtmiştir. Yani bu rivayet geleneğin 'hadis metodolojisi' açısından da uydurmadır.

Aynı 'hadis' Cabir'den bu sefer Ebubekir'e göre konvert edilmiş şekilde gelir:

2. "Cabir'den nakledildiğine göre: Bir dilenci Resulullah'ın yanına geldi ve 'Zengin ve sözünde duran Allah'a kim borç verecek?' dedi. O sırada Ebubekir rükû halindeydi. Arkasından parmağındaki yüzükle dilenciye işaret etti, dilenci de yüzüğü aldı. Bunun üzerine, 'Sizin veliniz ancak Allah'tır, O'nun Resulüdür...' ayeti indi."

Rivayet editörleri ravilerden İbn Main için kezzap yani yalancı derler ve diğer ravi olan Ebu Hatim ise editörlere göre hadis uyduran biridir.

Gerçek bir bataklık.

3. "Ebubekir es-Sıddık, ayet Ali hakkında indiği gibi kendisi hakkında da insin, bu fazilete kendisi de ulaşsın diye tam kırk kez rükû halindeyken yüzüğünü sadaka olarak vermiştir."

İbn Teymiyye bu metni aktardıktan sonra bir eleştiri yapar: "Bu rivayet, cahil ve ahmak taraftarların uydurmasıdır." der.

Hilafet konusundaki güç savaşlarında taraflar karşı tarafın ürettiği Ali rükudayken zekat verdi gibi bir sözde karizmatik anlatıyı yok etmek yerine birebir aynı şablonu kopyalayıp kendi liderlerine uyarlarlar. Böylece ortadaki olağanüstü iddiayı değersizleştirir veya paylaşımlı hale getirirler. Ebubekir ve Ali için uydurulan hadisler İslam tarihindeki hadis fabrikasyonunun yapısal olarak nasıl bir misilleme ve dengeleme mantığıyla çalıştığını gösteren en somut kanıtlardır.

Gelenek rükuyu namaz ritüelinin bir parçası olarak konumlarken Maide 55'te sıkışınca rüku'yu bir anda Allah'a boyun eğme anlamı verirler. Bu semantik danslar gelenekte sıklıkla görülür.

4. Sad suresi 24. ayetinin Taberi tefsirinde İbrani uydurması bir pasaj geçer,

Güya Davud komutanı Uriya'nın eşine göz koymuş, o komutanı cepheye ölüme göndermiş ve kadınla evlenmiştir. Yaptığı hatayı anlayınca öyle bir rükuya kapanmıştır ki:
"Davud kırk gün kırk gece rükudan başını kaldırmadı. Ağlamaktan gözyaşları sel oldu, başının etrafında gözyaşlarından dolayı otlar ve yeşillikler bitti. Saçı sakalı o otlara karıştı."

Tabi bu pasaj %100 İbrani Midraş uydurması, tamamıyla masal ve bir israiliyat eklentisidir. Taberi'nin yahudi olma ihtimali yüksektir. Ama Taberi ehli sünnet'in en büyük tefsir otoritelerinden biridir :) Geçmişin başarısız editörleri günümüzde hala köpürtülmektedir. Hak ile batıl'ı ayırmanın yolu tabi ki her zaman aynıdır, Kuran'a sarılmak.

5. "Halife Ömer ve Saad bin Ebu Vakkas'ın "Biz eskiden rükuda ellerimizi dizlerimizin arasına sıkıştırırdık ama sonra dizlerimize ellerimizi koymakla emrolunduk."

Hmm kim emretti acaba? Kuran'da böyle bir emre rastlamıyoruz.

Bu da uydurulmuş rivayetlerden bir başkasıdır. Fıkhi boyuta evrilir ve buradan bizim gibi rüku yapmayanın namazı batıldır diyen taklitçi ve taassupçu bir nesil türer.

Peki Maide 55'in doğru çevirisi nedir?

Sizin veliniz ancak Allah, ve resulü, ve o müminlerdir ki onlar salatı ikame ederler ve zekatı yerine getirirler ve onlar rakiundur.
Maide 55

Ayete bakınca salatı ikame edenler zaten demiş, salat eğer 'namaz' diye çevrilirse ve rüku eğer 'namaz'ın bir parçasıysa zaten 'namazı kılarken' rükuya eğilmiş olacaklardı. Rükusuz 'namaz' mı vardı da ayrıca rakiun denmiş? Veya neden sacidun denmemiş?

Tabi bu soruların cevabı rüku kavramı konusunda detaylı bir paylaşımın konusu olacak. Geleneğin açıklamakta zorlandığı rüku kavramını Kuran'ın semantik haritası içerisinden çözümleyeceğiz.

Ayrıca dilbilgisi açısından da bir çarpıtmaya değineyim. Ayetteki ...ve hum rakiun ve onlar rüku edicilerdir ifadesi hal cümlesidir, asla ve asla rüku esnasında kalıbıyla çevrilemez. Semantik olarak onların hayat tarzı rüku ediciliktir demektir.

İslam siyasi ve mezhepler tarihi açısından ayetlerin nüzul sebeplerini manipüle etmek için hadis uydurma veya zayıf rivayetleri köpürtme faaliyetlerine verilebilecek en klasik örneklerden birini inceledik ve Maide 55'in tefsirlerinde hala bu uydurmaların yer aldığını da hatırlatayım. Ülkemizdeki bir çok çeviri, meal ve tefsir hala bu uydurma rivayetlerin ışığında şekillenir. Tarikat ve cemaatler bu uydurmaların üzerine mistik hikayeler anlatır.

Geçmişin başarısız rivayet ve tefsir editörleri bize argüman olarak sunulduğunda üç kez düşünmeliyiz. Allah adına yalan uyduranlar konusunda uyanık olmalıyız.